Vrijdag 15/10/2021

Opinie

Net zomin als de nazi's, waren de daders van de aanslagen in Parijs ook geen gekken

Archiefbeeld: Pro IS-demonstranten tijdens een protest in de Haagse Schilderswijk. Beeld ANP
Archiefbeeld: Pro IS-demonstranten tijdens een protest in de Haagse Schilderswijk.Beeld ANP

Herman Van Goethem is hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen en Conservator van Kazerne Dossin - Memoriaal, Museum en Documentatiecentrum over Holocaust en Mensenrechten.

Nochtans was de Tweede Wereldoorlog veel meer dan de Eerste een strijd om de democratie zelf, om de basiswaarden van onze samenleving die gegrondvest is op de mensenrechten. Onze mensenrechten hangen samen met de Europese Verlichting sinds de achttiende eeuw. Ze zijn als een gelaïciseerde religie, ontstaan uit de scheiding van Kerk en Staat, en waaruit zich democratische staatsvormen konden ontwikkelen. Na de gruwel van Auschwitz werd het concept verder verfijnd en in internationaal recht verankerd. Mensenrechten zijn dus niet universeel. Vele landen koesteren een politiek systeem dat dit concept uitdrukkelijk afwijst. Denken we alleen maar al aan China.

Auschwitz lijkt helaas wel een universele dimensie te hebben. De zes miljoen joden die de nazi's systematisch uitroeiden, vrouwen en kinderen incluis, vormden niet de laatste genocide uit de geschiedenis. Ook na 1945 volgt een lange lijst van systematische uitroeiingen in de context van misdaden tegen de menselijkheid en genocides.

Herman Van Goethem, curator van de Dossinkazerne. Beeld Tim Dirven
Herman Van Goethem, curator van de Dossinkazerne.Beeld Tim Dirven

Auschwitz laat zien waar een staatssysteem dat de mensenrechten niet aanvaardt, in extremis op kan uitlopen. Ons analytisch kader wordt echter vertroebeld wanneer we van massamoordenaars 'gekken' maken. Overal in Europa namen politici woorden als 'fou' en 'madness' in de mond bij de vreselijke aanslagen op Charlie Hebdo en de koosjere supermarkt in Parijs, en voordien ook bij de moordpartij in het Joods Museum van België. De daders waren nochtans geen gekken, net zomin als de nazi's die aan de executieputten systematisch Joden doodschoten. (Wat niet wegneemt dat in zo'n extreme contexten bepaalde pathologieën meer gaan bovendrijven.)

Sommige daders van Auschwitz vonden het best wel gruwelijk wat daar gaande was, maar allen vonden dat ze, met het vermoorden van mensen omdat zij Joods waren, meewerkten aan een moreel verheven maatschappelijk plan. De daders van Auschwitz hadden een ander moreel referentiekader dan het onze. Bij Islamitische Staat en de zovele varianten, zie je net hetzelfde: voor die daders is het doden van bepaalde groepen de norm, ja zelfs de verheven opdracht die moet uitlopen op een betere wereld.

Vandaag, 70 jaar na de bevrijding van Auschwitz, en weldra ook na het einde van de Tweede Wereldoorlog, moeten we meer dan ooit beseffen dat het ging om een waardenoorlog. En die zien we vandaag opnieuw, onder een andere gedaante, met andere ideologieën, die met het nazisme echter wel dit gemeen hebben: het geweld dat ze voortbrengen zijn extreme uitwassen van het Traditionalisme, de doctrine die tegen de Verlichting in, ervan uitgaat dat de mens van nature onvrij is en ongelijk, en waarbij in de staatsorganisatie de welomschreven groep voorgaat op de eventuele rechten van het individu.

Daarom moeten we sterk inzetten op opvoedkundige projecten. In Franstalig België kwam na de recente aanslagen een interessant debat op gang over 'éducation civique', over de basiswaarden van onze samenleving. Langs Nederlandstalige kant ondertekent minister van Onderwijs Crevits vandaag in Museum Kazerne Dossin met de onderwijsnetten een engagementsverklaring over het onderwijs van de Holocaust en misdaden tegen de menselijkheid tijdens de Tweede Wereldoorlog, om zo op een duurzame manier inzicht te verwerven in de processen en mechanismen achter deze vormen van geweld.

Veel moeilijker nog is de deradicalisering van de kleine groepjes extremisten. Ze moeten goed worden begeleid wanneer de euforie van de strijd nog zou kunnen omslaan in twijfel en teleurstelling. Massageweld doet zich enkel voor in contexten van extreme polarisering, en daarom kunnen wij allen ook bijdragen aan een pacificatie door niet te vervallen in eenzijdige polarisering. Dat is een opgave thuis, op de werkvloer en overal waar we komen. Het is ook een opgave voor de media in hun geheel en voor de politici.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234