Zondag 16/06/2019

Opinie

Neptijdschriften zijn de academische phishing-industrie

Dimitri Mortelmans. Beeld Rv

Dimitri Mortelmans is gewoon hoogleraar aan de faculteit Sociale Wetenschappen van de Universiteit Antwerpen. Hij doceert er onder andere inleiding wetenschappelijk werk en is ook hoofd van het Centrum voor Longitudinaal en Levensloop Onderzoek (CELLO).

Laat ik maar met de deur in huis vallen: ja, ik heb ook ooit in een neptijdschrift gepubliceerd. Ik had pas veel later door dat het tijdschrift waardeloos was, en  geen haar op mijn hoofd dacht er ooit aan het artikel uit te spelen in mijn cv. Het onderzoek van De Morgen (DM 11/8)  is correct, maar voor ons als academici beschrijft het geen nieuwe wereld. 

Dit verhaal start eigenlijk met een goedbedoeld academisch verzet tegen machtige uitgevers. Die geven tegen woekerprijzen tijdschriften uit. Academici bieden hun werk daar gratis aan, beoordelen gratis elkaars werk, en vervolgens moeten hun eigen universiteiten dezelfde publicaties terugkopen via dure abonnementen. 

Daartegen kwam verzet in de vorm van open access. Anders gezegd: academici richtten onlinetijdschriften op naast die van de grote uitgeverijen. Het businessmodel is ook radicaal anders. Er wordt aan de auteur gevraagd een som te betalen als bijdrage aan de kosten van het tijdschrift. De gepubliceerde werken zijn daarna voor iedereen gratis toegankelijk.

Zwakke partijen

Dat ging enkele jaren goed. Toen gooide een groep malafide handelaars zich massaal op deze nieuwe markt. Plots verschenen er honderden nieuwe open-accesstijdschriften met vaak een lagere bijdrageprijs voor auteurs en een snelle publicatie. De keerzijde van de medaille was de afwezigheid van elke kwaliteitscontrole (peer review). Reken uit: 100 tijdschriften, 4 nummers per jaar, 5 artikels per nummer en 200 dollar bijdrage aan de kosten. Mooi verdiend.

En waarom heeft dat (een tijdje) gewerkt? Omdat de personen achter de neptijdschriften professioneel te werk gingen. Veel professioneler dan de academici (wij zijn vaak onhandig als het op grafisch design aankomt). Je komt terecht op websites die nauwelijks verschillen van die van de grote uitgeverijen. Het is zó goed gedaan dat je er snel in loopt. 

Bovendien richtten deze tijdschriften zich vaak op de zwakke partijen: jonge onderzoekers en buitenlandse studenten.

We hebben de strijd tegen de neptijdschriften deels gewonnen. Ook  Web of Science, het meest vooraanstaande instrument om kwaliteit te meten, moest enkele jaren geleden toegeven dat het neptijdschriften had opgenomen. Ondertussen zijn die weer geschrapt. Ook het Vlaams Academisch Bibliografisch Bestand (VABB) stelde vast dat er neptijdschriften in zijn bestand zaten en hield grote kuis. Niemand, maar dan ook echt niemand, kan vandaag een cv indienen gebaseerd op neptijdschriften.

Geen nieuw beleid

Nee, neptijdschriften zijn geen snelle manier om een academische carrière te maken. De publicatiedruk is en blijft hoog en dit is geen uitweg. Het academische controlesysteem is gealarmeerd en heeft ingegrepen, al blijft er een foutenmarge bestaan. 

Er is ook geen enkel neptijdschrift dat financiering oplevert aan een universiteit. Ja, de academische wereld moet leven met neptijdschriften, want het ziet er niet naar uit dat het fenomeen snel zal verdwijnen. Daarvoor gaat er te veel geld om in dat wereldje. 

Nieuw beleid is niet nodig. Het beleid is er en moet hardnekkig volgehouden worden. Daarom leiden we onze bachelors en masters op met kennis over neptijdschriften. Daarom worden onze jonge onderzoekers veel sterker gewezen op deze maffiose praktijken en zijn instrumenten als Web of Science en VABB cruciaal in het blijvend trekken van de rode (publicatie)lijn. 

Net als banken er alle belang bij hebben om hun klanten te informeren over phishing, zo heeft de academische wereld er baat bij dat jonge mensen van bij de aanvang van hun loopbaan kennis hebben van het fenomeen, zodat ze er hopelijk nooit in lopen of denken dat het een snelle weg naar succes is. 

En laat ons ondertussen vooral het open-accessmodel koesteren, zodat betrouwbare wetenschappelijke kennis, gefinancierd door de samenleving, ook gratis teruggegeven kan worden aan die samenleving.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden