Dinsdag 02/06/2020

OpiniePatrick Loobuyck

Nee, het coronavirus is geen beschuldigende vinger naar het kapitalisme

Patrick Loobuyck.Beeld Stefaan Temmerman

Patrick Loobuyck is moraalfilosoof aan de UA en UGent en auteur van het boek Samenleven met gezond verstand.

Op 1 november 1755 vindt in Lissabon een aardbeving plaats, gevolgd door een tsunami en een vernietigende brand. Er zijn tienduizenden slachtoffers. De ramp doet Voltaire ontwaken uit zijn droom van het filosofisch optimisme. “Als dit de beste van alle mogelijke werelden is, hoe moeten de andere dan wel zijn?”, zo vraagt Candide zich verbijsterd af in de gelijknamige novelle uit 1759. En in zijn zwaarmoedige Poème sur le désastre de Lisbonne uit 1756 schrijft Voltaire dat hij zelfs als geleerde niet kan begrijpen “waarom de onschuldige evenzeer als de schuldige, onvermijdelijk kwaad ondergaat”. Voltaire zet de aloude kwestie van de theodicee nogmaals op scherp: hoe kan een almachtige en algoede God een wereld willen met zoveel onrecht en lijden? Als Hij almachtig is, is Hij pervers. Als Hij algoed is, is Hij een zwakkeling.

Net als Voltaire gingen de meeste mensen na de beving op zoek naar de betekenis van het natuurfenomeen: waarom, waarom nu en waarom Lissabon? De aardschok kan toch geen toeval zijn? Deze reactie is uitermate menselijk en van alle tijden. Ons brein gaat namelijk van nature de werkelijkheid ‘teleologisch’ verklaren. Telos is het Grieks voor doel. De natuurfenomenen worden verklaard door te verwijzen naar hun bedoeling, zeker als het om bijzondere verschijnselen gaat: een komeet, een epidemie, een droom, een vreemde ontmoeting, een speciale vogelformatie, een regenboog bij een begrafenis. Die dingen doen zich niet ‘zomaar’ of ‘toevallig’ voor, maar met een bedoeling en betekenis. In het christelijke Europa werd de ramp in Lissabon zodoende geduid als een straf van God. Een zondige manier van leven heeft de toorn van God op ons afgeroepen, zo verkondigde de invloedrijke jezuïet Gabriel Malagrida. Mensen konden maar beter het boetekleed aantrekken. Andere vormen van zelfkastijding mochten ook.

Ook Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) legde de schuld van de ramp bij de mens zelf. Hij deed dat op een seculiere manier die karakteristiek is voor de romantiek. De mens heeft zelf de ellende van de aardbeving over zich afgeroepen: door te hoog te bouwen en met velen ongeordend samen te troepen. De slachtoffers waren te voorkomen als de mens zich niet zo hoogmoedig van de natuur vervreemd zou hebben. Volgens Rousseau heeft de mens de wereld verziekt en de ramp zou tot bezinning moeten leiden.

Hedendaagse Rousseaus

Over corona horen we nu gelijkaardige analyses. De hedendaagse Rousseau’s lamenteren over onze hoogmoed, het kapitalisme, de globalisering, onze onbezonnen en destructieve manier van leven. Zondagavond 5 april was trend forecaster Lidewij Edelkoort aan het woord op de Nederlandse zender NPO 2. Zij verkondigde de boodschap dat we nu een unieke kans hebben om het systeem te resetten. “Nu gebeurt wat we allang wisten dat ooit zou moeten gebeuren: minder vliegen, minder reizen en meer tijd voor elkaar.” Alsof de wereld vóór corona een totale ramp was en er straks zomaar een nieuwe mens en samenleving geboren zullen worden.

Even opvallend zijn de teleologische duidingen. In de Nederlandse krant Reformatorisch Dagblad stond op 10 maart in het hoofdredactioneel te lezen: “Christenen belijden dat ziekte en gezondheid hun niet toevallig overkomen. Niet corona heerst, maar God regeert. Het coronavirus is slechts een tweede oorzaak, een middel in Gods hand. Hij zendt ziekte zoals ooit de plagen in Egypte, om de mens tot inkeer te brengen.” Dit soort bedenkelijke redeneringen maken ook school in de VS.

Bij ons verschijnt de teleologische manier van denken vooral in een seculier jasje. Dat kan onschuldig, zoals Jef Neve: “Ik geloof heel hard dat niets gebeurt zonder reden”, zegt de jazzpianist in Nieuwsblad Magazine (4/4). “Misschien is het wel goed dat we eens verplicht worden om stil te staan en naar binnen te kijken.” Alsof de natuur en een virus om ons psychologisch welbevinden bekommerd zijn? Filosoof en psychiater Damiaan Denys gaat in de Nederlandse krant Trouw (4/4) nog verder: “Corona is een gezonde correctie op onze megalomane levensstijl, een tik van de Schepper, de natuurwet, een homeostase – of welke begrippen je daar ook voor zou willen gebruiken. Het is niet toevallig dat het nu komt.” En de Italiaanse schrijver Sandro Veronesi maakt het in De Standaard (3/4)) al even bont. Hij heeft het over de “doelgerichtheid van het virus” en vindt het “frappant dat corona vooral oudere mannen raakt, zij die verantwoordelijk zijn voor de mismeestering van de planeet.” Om de voormalige aartsbisschop André Léonard te parafraseren: Covid-19 is een zaak van immanente gerechtigheid. Of in kindertaal: boontje komt om zijn loontje.

Zelfs in een geletterde samenleving in de 21ste eeuw is de neiging om teleologisch te denken dus nog steeds aanwezig en willen sommigen ons graag doen geloven dat ook de huidige crisis een zaak is van schuld en boete. Vanuit seculier perspectief is dit onbegrijpelijk. Het virus brengt ons geen boodschap - waar zou die vandaan moeten komen? Wie is de afzender? Natuurfenomenen zijn er niet om morele rekeningen te vereffenen of met de mens te communiceren. Ze doen zich voor als gevolg van onverschillige natuurwetten. Ze hebben geen reden om er te zijn, maar worden blind veroorzaakt. Via wetenschap kunnen we die oorzaken op het spoor komen.

In dat opzicht kwam de meest interessante interventie na de aardbeving in Lissabon van Immanuel Kant (1724-1804). In drie teksten ging de Duitse filosoof met de toenmalige inzichten op zoek naar de natuurlijke oorzaken van de beving. Zijn betoog was rationeel en hield zich ver van teleologie, goddelijke interventies en Rousseauiaanse schuldvragen. Hij beperkte zicht tot de natuurwetten die we kunnen kennen én waar we rekening kunnen mee houden. Waar de kans op aardbevingen groter is, moeten we geen steden bouwen of moeten we alvast steviger funderen dan elders.

De nuchterheid van Kant is ook vandaag aan de orde. De beschuldigende vinger naar en verwensing van onze maatschappij, ons economisch systeem en onze manier van leven is overdreven en misplaatst. De beschuldigingen zijn, net als bij Rousseau, ingegeven door ideologische vooringenomenheid en weinig feitelijk onderbouwd. Er waren al epidemieën lang voor het kapitalisme en de globalisering. En we leven inderdaad niet in de best mogelijke der werelden, maar wel in de beste wereld tot hiertoe. De teleologische redeneringen zijn volstrekt onwetenschappelijk: het virus wil ons helemaal niets zeggen.

Dit betekent niet dat we uit de gebeurtenissen niets moeten leren. Er zijn tal van wetenschappelijke, epidemiologische en maatschappelijke lessen te trekken. Wat dat laatste betreft zou het wel eens kunnen dat de Amerikanen de welvaartsstaat alsnog in de armen sluiten. En België zal hopelijk minder nalatig omspringen met de voorraad mondmaskers. Er zijn tal van verbeterpunten. 

Laat we ook nu het devies van Kant volgen. We kunnen uit de crisis leren door rationeel en kritisch de oorzaken en gevolgen te bestuderen met de bedoeling om zo’n pandemie in de toekomst te vermijden of er adequater op te reageren. Niets meer, maar ook niets minder.

Ook de aardbeving in Lissabon in 1755 wierp de vraag naar een verklaring op: waarom, waarom nu, en waarom Lissabon?Beeld SCIENCE PHOTO LIBRARY
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234