Donderdag 25/04/2019

Opinie

Na de roofzucht: structurele uitwisseling is echte restitutie

Koen Stroeken. Beeld RV

Prof. dr. Koen Stroeken is hoofddocent Afrikaanse culturen aan de Universiteit Gent en lid van het Centre for Anthropological Research on Affect and Materiality (CARAM). Hij schreef onlangs het boek Medicinal Rule over chiefs en krachtobjecten in Afrika.

Een bekende cartoon met het onderschrift ‘Anthropologists! Anthropologists!’ toont in de verte enkele puffende, in tropenpak uitgedoste westerlingen. Op de voorgrond zie je hun bestemming: de graswoning waar de uitroep weerklinkt van twee inwoners met beenpiercing door de neus, die paniekerig hun staande lamp en tv proberen te verstoppen. Zij hebben deze westerse objecten legaal verworven op de markt. Dus daarover gaat de grap niet. U had het al door, geviseerd wordt de antropoloog, destijds op zoek naar ongerepte cultuur. Zijn we niet allemaal een beetje zo wanneer we als toerist een overzees gebied aandoen?

Minder grappig is het wanneer een museum nog steeds verwacht wordt om een beeld te schetsen van samenlevingen waar de tijd heeft stilgestaan. Deze samenlevingen bestaan niet meer, en zo onveranderlijk zijn ze nooit geweest. De uitdaging van het Africa Museum in Tervuren ligt daarin: om zijn vele objecten tot leven te wekken door ze van context te voorzien zodat de bezoeker iets leert over Afrika, met gevoel voor continuïteit. 

Niemand kan ontkennen dat de nieuwe tentoonstelling op dat vlak een vooruitgang betekent. De vraag die bij experts blijft hangen, is echter die van de gemiste kans. Tekenend is hun ergernis over een curator die in een deel van het museum vasthoudt aan een esthetiserende benadering van de beelden en maskers. Hallo, hun betekenis vroeger en nu is wat we zoeken.

De verwachting is niet ingelost van een structurele uitwisseling met Afrikaanse onderzoekers en Congolese Belgen. Het Maori Museum in Nieuw-Zeeland en het Museum of Anthropology in Vancouver zijn voorbeelden van dekolonisering, zoals Hugo DeBlock schrijft in een recent stuk in rekto:verso. Hun inspiratie was de antropologie die na zelfkritiek een omslag beleefde door etnografisch onderzoek op te zetten samen met lokale bewoners. Door de beelden in hun betekenis te herstellen in het museum doe je aan culturele restitutie, wat verder gaat dan teruggave aan een achterkleinzoon.

Filip Reyntjens pleit terecht voor een restitutiecommissie (DM 11/3). Maar dan moeten enkele heilige huisjes eraan. 

Ten eerste: het lot van een geroofd object is cultureel bepaald. De meerderheid van de maskers, beelden en amuletten in het museum zijn persoonsgebonden. Iemand maakte of kocht deze voor een initiatie. De objecten werden in het graf meegenomen. Tenzij bij een schrijn voor troonopvolging is een erfstuk onpraktisch: wie van de kinderen mag erven? 

Bij Sukuma-boeren in Tanzania, waar ik etnografisch veldwerk doe, organiseert men na het overlijden van genezers een isambingula-competitie, waarbij degene met de meeste medicinale kennis de stukken ‘erft’, los van verwantschap. Voer voor discussie dus over de bestemmeling van teruggave. In geval van krachtige voorwerpen kunnen lokale experts aanraden om het stuk in Europa te houden uit angst voor vernietiging door tegenstanders van hun traditie zoals pinksterkerken.

Ten tweede: hebben rituele objecten een nationaliteit? De Ethiopische overheid eist de Abessijnse schatten terug van het Victoria and Albert Museum in Londen. Juridisch terecht. Maar diezelfde overheid bouwt dammen en suikerfabrieken in de Omo-vallei en stuurt er honderdduizenden arbeiders naartoe met weinig respect voor de groepen Hamar, Mursi en Dassanech, die er met een minimale ecologische voetafdruk weten te leven. Een overheid of museum, Europees of Afrikaans, is niet per definitie een “legitieme partner”, om directeur Gryseels te citeren. De voorwaarde is dat ze hun rol spelen als faciliterend en bewustmakend centrum van cultuur.

Ten derde: Europese en Afrikaanse onderzoekers horen het misschien niet graag, maar de hoofdrol is weggelegd voor lokale actoren met kennis van zaken. Niet afstamming, educatie of huidskleur zijn doorslaggevend. De eed afgelegd door elke geïnitieerde aan het medicinaal genootschap telt. Hun betrokkenheid kan verbeterd worden, bijvoorbeeld via een app die een schrijn onder glas verduistert in functie van rituele voorschriften.

Reizende tentoonstellingen in samenwerking met Afrikaanse musea kunnen de afstand overbruggen. De waarde van de objecten in bezit van de Belgische staat is een financieel argument om initiatieven voor dialoog mogelijk te maken. Levert uitwisseling niet altijd onvoorziene voordelen op voor alle betrokkenen?

De roofzucht van onze voorouders mag ons niet verlammen. Ik rep me ondertussen om alvast samen met Jinka University een projectvoorstel in te dienen rond de ondersteuning van culturele kennis in de Omo-vallei.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.