Dinsdag 22/10/2019

Opinie

Mogen rupsen het milieu dan wél vervuilen?

Beeld Tim dirven

Stijn Bruers is moraalfilosoof en oprichter van het Centrum voor Rationaliteit en Ethiek.

Dat ik zo ziek kon worden van de eikenprocessierups, had ik ferm onderschat. Zelfs malaria vond ik minder erg, dankzij medicatie. Maar al hadden de diertjes in onze eikenbomen me even goed liggen, probeer ik de kwestie zo objectief te bekijken. 

En wij die dachten goed te doen voor het milieu door zomereiken te planten in onze parken, tuinen en lanen. In tegenstelling tot de Amerikaanse eik trekt de zomereik meer insectensoorten aan; goed voor de biodiversiteit! Maar daardoor krijgen we nu meer last van de eikenprocessierups. Was het hoogmoed, dat we de neveneffecten van ons ingrijpen in de complexe natuur onderschatten? Niet enkel onze gezondheid, maar ook onze morele waarden worden getroffen door giftige rupsenhaartjes.

We vinden een gezond milieu belangrijk. Maar dat rondslingeren van giftige piepkleine brandharen die jarenlang problemen kunnen veroorzaken, is niets anders dan serieuze milieuvervuiling. Als een fabriek zoiets deed, hadden milieuactivisten massaal geprotesteerd. Mensen zijn niet de enige milieuvervuilers. Maar hoe pakken we deze rupsenvervuiling aan?

Milieuactivisten verkiezen preventief beleid. Dus in dit geval de oorzaak aanpakken, door preventief de eiken te kappen? Nee, dat is louter symptoombestrijding, zeggen ze. Volgens sommigen is de echte oorzaak de mens. Niet omdat wij de eiken hebben aangeplant, maar omdat wij het klimaat hebben veranderd, wat die rupsen graag hebben. Eigen schuld, jeukende bult. De mate van misantropie valt op bij veel activisten die vinden dat we de rupsen nu maar moeten tolereren. Die misantrope houding is riskant, want het kan de geloofwaardigheid van de milieubeweging helpen ondergraven. Zeggen dat die rupsen nuttig zijn in de natuur, helpt ook niet, want dan zijn meer rupsen misschien nog beter. Of is het huidig aantal rupsen toevallig optimaal?

Wat zijn onze doelen of waarden? 

Het verschil tussen symptoom- en oorzaakbestrijding is irrelevant, want het is niet helder te bepalen. Symptomen kunnen op zich oorzaken zijn van problemen. En er zijn vele parallelle oorzaken van een probleem, die elk op hun beurt dieperliggende oorzaken hebben. De haartjes, de rupsen, de eiken, de klimaatverandering, het economisch systeem, de mens, de oerknal,… Welke deelverzameling van al die oorzaken zijn dan de ‘echte’ oorzaken om te bestrijden? Waar het wél om gaat, is het verschil tussen kosteneffectievere versus minder effectieve maatregelen. Denk zoals een econoom: hoe bereiken we onze doelen zo goedkoop mogelijk? De afgelopen klimaatverandering is dan wel een oorzaak van de huidige rupsenoverlast, maar het klimaat op korte termijn terugschroeven is allesbehalve kosteneffectief.

Denk ook zoals een ethicus: wat zijn onze doelen of waarden precies? De processierupsendiscussie toont aan dat we het niet goed weten. Processierupsen komen minder voor op beschaduwde eiken in bossen, dus laten we de vrijstaande eiken vervangen door andere bomen? Nee, dat is tegen de belangen van eiken, zeggen bomenliefhebbers. Dan zijn processierupsen een dubbel kwaad: ze schenden zowel ons belang om niet ziek te worden als het eikenbelang om niet kaalgevreten te worden.

We moeten belangen afwegen. Maar we mogen geen fictieve belangen meetellen. Een eik zelf, of een stadspark, heeft geen bewust besef van belangen, en dus geen voorkeur voor boomsoort, doodsoorzaak of natuurlijk evenwicht. Onze voorkeur voor een eik in plaats van een berk is louter onze eigen esthetische voorkeur. Wij kunnen een eik waardevol vinden, maar de eik zelf vindt niets. We mogen dus niet onterechte, fictieve belangen toeschrijven aan eiken, stadsparken of natuurgebieden. De belangen die we moeten afwegen, zijn onze esthetische voorkeur voor een bepaalde boomsoort, versus ons belang (en dat van onze honden en andere dieren) om niet ziek te worden van giftige rupsenhaartjes.

Stijn Bruers. Beeld Tim Dirven

Vliegende dinosaurussen

Het wordt complexer: er komen meer aanwijzingen dat insecten welzijnsgevoelig zijn en dus welzijnsbelangen hebben. De rupsen vergiftigen of verbranden? Nee, dat is te drastisch volgens dierenliefhebbers: we gaan toch ook geen mensen in brand steken, zelfs al zouden ze even hardnekkig het milieu vervuilen? Tegelijk horen we dan het voorstel om natuurlijke rupsenbestrijding in te zetten, zoals koolmezen. Dat is alsof we reusachtige vliegende dinosaurussen zouden inzetten om menselijke milieuvervuilers te bejagen. De populatie koolmezen neemt trouwens ook toe, en ze doden net als insectengif ook onschuldige rupsen. En ze stammen af van dinosaurussen.

De huidige kennis is te beperkt om te weten of het welzijnsverlies veroorzaakt door rupsenverdelging erger is dan de gezondheidsproblemen van rupsenhaartjes bij mensen, honden en wilde dieren. Er moet meer wetenschappelijk onderzoek komen naar het welzijn van dieren in de natuur, en hoe we veilig en doeltreffend kunnen ingrijpen om ieders welzijn te bevorderen. 

Hoe we het rupsenprobleem nu oplossen, laat ik in het midden, maar we moeten dringend onze waarden en opvattingen over mens en natuur helder krijgen, en we mogen geen denkbeeldige belangen meerekenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234