Woensdag 27/05/2020

InterviewWellesnietes

Moet geroofde kunst terug naar het land van herkomst, of niet altijd?

Lieven Miguel Kandolo en Guido Gryseels.Beeld Wouter Maeckelberghe Joris Casaer

Een voor- en tegenstander gaan in duel over een hot issue. Deze week: het Africa­Museum laat vanaf volgend jaar onderzoeken welke kunstschatten kunnen terugkeren naar Congo. Moeten geroofde objecten zonder meer terug naar hun land van herkomst?  

Lieven Miguel Kandolo: ‘Geroofde kunst teruggeven is deel van dekolonisatie’

“Tegenstanders van een teruggave van de kunst­schatten verschuilen zich achter drog­redenen”, zegt Lieven Miguel Kandolo, voorzitter van jeugdwerking Kolamela. En zo blijft het koloniale verleden voor leed zorgen.

“Afrikanen in Europa voelen het juk van de kolonisatie nog dagelijks. De geroofde kunstwerken teruggeven is een onderdeel van het dekolonisatieproces. Dat project is nog niet afgerond. Daarom zijn de kunst­objecten ook zo’n symbooldossier geworden. Het is een manier om een deel van de geschiedenis recht te zetten. Want wij lijden nog altijd onder het koloniale verleden.”

“Er werden grote woorden gebruikt bij de heropening van het Africa­Museum. Er zou ruimte zijn voor dialoog. De hele geschiedenis zou beter gekaderd worden. Racisme zou bespreekbaar worden gemaakt. Wel, ik ben daar ondertussen twee keer geweest. Er is inderdaad iets meer uitleg en duiding, maar de koloniale sfeer is nog altijd aanwezig.”

“Tegenstanders verschuilen zich vaak achter drog­redenen. Niet alle kunst zou geroofd zijn, want sommige objecten waren een zogenaamd relatiegeschenk of gift van dorpshoofden. Dan vraag ik me toch af in welke mate de plaatselijke bevolking de keuze had om kolonisatoren met lege handen wandelen te sturen. Dat gebeurde niet alleen door gezagvoerders, maar ook door de kerk. Katholieke priesters namen kunstwerken af, omdat ze niet rein waren en de bekering tot het christendom in de weg stonden. In België en andere Europese landen werden die stukken daarna wel voor grof geld verkocht.”

Geen tastbaar erfgoed

“Nog gehoorde tegen­argumenten: de bevolking zit er niet op te wachten, er is geen goede infrastructuur en weinig kennis over kunst. Geloof me vrij, erfgoed wordt in Afrika steeds belangrijker. Afrikaanse volken hebben een uitgebreide orale overlevering, maar geen tastbaar erfgoed. Ze kunnen dus wel het verhaal achter een kunstwerk vertellen. Het eigenlijke object hebben ze niet. Nochtans zijn dat werken waar velen zich mee kunnen identificeren.”

“Als je die hypocriete houding analyseert, begrijp je waarom de kunst terug moet. Vele landen investeren nu in een museum om die spreidstand weg te werken. Rwanda heeft al jaren een nationaal museum. Congo kreeg er recentelijk ook een met dank aan Zuid-Koreaanse investeringen. Bij de opening van het museum erkende president Félix Tshisekedi zelfs dat België de kunst goed bewaard heeft, maar dat de tijd gekomen is om de kunst­schatten terug te halen. Ik vermoed dat hij snel een officiële vraag zal stellen.”

“Of dat makkelijk wordt? Waarschijnlijk niet. Aan wie moet je het object teruggeven? De familie van de maker? De etnische – en zo zijn er erg veel in Afrika – groep? Een dorpshoofd uit de streek of aan het land zelf?”

“We moeten realistisch zijn en begrijpen dat daar tijd over zal gaan. Op basis van gesprekken moet een consensus gevonden worden. Dit is geen puur politieke beslissing tussen twee overheden. Er zijn veel meer belanghebbende actoren. En zet daar dan ook meteen een termijn op. Zo niet, blijft de discussie aanslepen.” 

Directeur Guido Gryseels ontvangt voormalig minister van Defensie Didier Reynders en koningin Mathilde in zijn AfricaMuseum in Tervuren, juli 2018.Beeld BELGA

Guido Gryseels: ‘Congo mist nog expertise om collectie te beheren’

Voorlopig is het onmogelijk om geroofde kunstwerken aan hun land van oorsprong terug te geven, zegt Guido Gryseels, directeur van het Africa­Museum in Tervuren. “Er bestaat nog geen wettelijk kader voor restitutie.”

“Begin volgend jaar komt Placide Mum­­bembele inderdaad naar het Africa­Museum om onze inventarissen te onderzoeken. Ik wil benadrukken dat we in een open en constructieve sfeer gaan samenwerken. Of er effectief kunstwerken worden teruggegeven, is formeel gezien nog niet aan de orde. Onze collecties zijn immers onderdeel van het federale patrimonium, dat onvervreemdbaar is. En momenteel bestaat er nog geen wettelijk kader voor restitutie. Daardoor kunnen onze collecties niet zomaar officieel van eigenaar veranderen. Die beslissing ligt in handen van de politiek. We kunnen pas spreken over teruggave met eigendomsoverdracht als de staat en bevoegde ministers een beslissing nemen. Tot dan kan alleen langdurig bruikleen.”

“Sommige ontvangstlanden tillen daar zwaar aan. Zo stelt het British Museum in Londen marmeren objecten van het Parthenon tentoon. Bij gebrek aan wetgeving wil Groot-Brittannië die in bruikleen aan Griekenland terugbezorgen. Daar zijn de Grieken niet van gediend.”

“Maar dat geldt niet voor Afrikaanse landen. De directeurs van de nationale musea daar kennen de lokale realiteit. Er is nu eenmaal een probleem rond de opslag en conservatie van kunst. Congo heeft nu een cultureel erfgoed in zijn nationale museum van zo’n 45.000 objecten. De meerderheid daarvan wordt in verschrikkelijke omstandigheden bewaard. In de depots regent het binnen en staan de muren vol schimmel. Hun grootste prioriteit is om de stukken die ze hebben beter te bewaren. In het nieuwe museum in Congo is ruimte voorzien voor 12.000 stuks. Wat gaan ze doen met de andere 33.000? Daarnaast ontbreekt nog de kennis om grote collecties te beschermen. Dat geven ze zelf toe. De Afrikaanse museummedewerkers zijn van goede wil, maar het ontbreekt hen aan een goede opleiding en middelen. Er is nauwelijks iemand met een opleiding tot restaurateur. We geven nu opleidingsprogramma’s, zodat het in de toekomst anders kan.”

Stap per stap

“In Afrika erkennen ze de eigen beperkingen, maar zien ze ook opportuniteiten. Restitutie past binnen hun plannen, maar op lange termijn.”

“Want het grootste probleem is dan nog niet van de baan: wie krijgt die werken dan? De lokale gemeenschappen, het nationale museum of de overheid, met wie de lokale gemeenschappen vaak een moeilijke band hebben? Dat is momenteel niet uitgeklaard.”

“Toch wordt de roep om teruggave steeds groter. Zeker sinds Macron twee jaar geleden verklaarde dat Frankrijk werken zou teruggeven. Het is vooral de Afrikaanse diaspora in Europa die vraagt om objecten terug te sturen. De jongere generatie is mondiger en pro-actiever. Ze leggen de link tussen de problemen vandaag – racisme, moeite op de arbeids- of huizenmarkt – bij het koloniale bestuur en eisen van de Belgische bevolking de erkenning dat voor en tijdens het koloniale bestuur objecten geroofd werden uit Afrika.”

“Objecten ‘zomaar’ terugsturen is geen goed idee. In onze collectie zitten bijvoorbeeld heel wat simpele gebruiksvoorwerpen, die ook in Congolese collecties aanwezig zijn. Ik denk niet dat iemand daar in Afrika op zit te wachten. We moeten het stap per stap aanpakken. Zoals we nu doen: onze inventarissen openstellen voor de landen van oorsprong, zodat kenners kunnen kijken wat een meerwaarde is voor hun eigen collectie.” 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234