Donderdag 02/04/2020

Opinie

Migratie en utopie rijmen niet

Liesbeth Geussens.Beeld RV

Liesbeth Geussens en Elias Feys zijn student-historici aan de KU Leuven. Vorig jaar onderzochten ze migratiecasussen in de vroegmoderne periode.

Migratieproblematiek domineert de politieke agenda al enkele jaren. Ook nu proberen politieke extremen het debat in één richting te trekken: ofwel moeten alle vreemdelingen buiten, ofwel moeten we migratie net aanmoedigen. In december zitten de VN-landen samen in Marrakesh om een migratiepact te ondertekenen. Het debat laait hier in België weer hoog op.

Dit spel is geen nieuw gegeven. Al eeuwen gaat de complexiteit van migratiestromen verloren achter idealistische oplossingen. Maar wanneer we enkele historische voorbeelden van nabij bekijken, dan blijkt al snel dat migratie te ingewikkeld is om met een utopie te beheersen.

De utopie van het vertrek

Het idee om grote groepen vreemdelingen te verwijderen, werd in de zeventiende eeuw al eens uitgeprobeerd. In 1609 vaardigde de Spaanse koning een decreet uit waarmee alle 300.000 tot het christendom bekeerde moslims – de zogenaamde morisco’s – Spanje moesten verlaten. Deze maatregel bleek echter niet de verhoopte resultaten te hebben, net omdat de complexiteit van een dergelijk bevel miskend werd.

Ten eerste waren doel en middel niet op elkaar afgestemd. Volgens het decreet besmeurden de morisco’s de zuiverheid van christelijk Spanje. Vele morisco’s waren echter volledig bekeerd tot het christendom en waren veel beter ingepast in de christelijke maatschappij dan de beleidsmakers claimden. Meer nog: er zijn verschillende voorbeelden van christenen, onder wie priesters, die het opnamen voor de morisco’s door protestbrieven tegen de uitwijzing te schrijven. Er werd dus geprobeerd een probleem op te lossen dat er niet eens een was.

Elias Feys.Beeld RV

Ten tweede schilderden verdedigers van de koning morisco’s af als schadelijke economische elementen. Zo schreef de contemporaine schrijver Aznar Cardonan een traktaat dat de morisco’s met opzet goedkope producten kochten en zo de economie uit balans brachten. Intussen heeft historisch onderzoek uitgewezen dat het echter net de uitwijzing was die leidde tot een economische aderlating. Morisco’s betaalden immers meer belastingen en waren goedkope werkkrachten.

Ten derde zorgde de uitvoering van het decreet voor kopzorgen. Waarheen breng je 300.000 mensen en hoe zorg je ervoor dat ze daar blijven? Ook hier onderschatte de koning de realiteit. Zijn adviseurs beschouwden de morisco’s namelijk als ‘cryptomoslims’ die in naburige moslimlanden wel welkom zouden zijn, terwijl velen van hen al tientallen jaren de christelijke traditie gewoon waren. Wanneer ze afgezet werden aan de Noord-Afrikaanse kust, probeerden logischerwijs vele morisco’s de boot terug te nemen, ook al riskeerden ze in Spanje de doodstraf.

Het ideaalbeeld van Filips III van ‘vreemdelingen buiten’ zorgde dus helemaal niet voor de gehoopte genezing van een aftakelend Spanje, maar net voor maatschappelijke verlamming.

De utopie van de aankomst

Ook het andere uiterste kent een problematisch historisch precedent. In 1685 verbood de Franse koning Lodewijk XIV het calvinisme, waardoor zo’n 200.000 hugenoten hun thuisland moesten verlaten in de zogenaamde Refuge. Als reactie hierop besloot keurvorst Frederik Willem de grenzen van het Duitse vorstendom Brandenburg-Pruisen volledig open te stellen voor de Franse vluchtelingen. Het leek wel een uiterst extreme variant van ‘Wir schaffen das’. Het beleid van de keurvorst zou in de praktijk echter snel tot desillusie en twist leiden.

Het decreet waarmee de keurvorst de hugenoten in Brandenburg uitnodigde, voorzag naast vrije toegang tot het gebied vele privileges om de immigratie te bevorderen. Dit was nodig omdat het vorstendom volledig verwoest was na de Dertigjarige Oorlog. De keurvorst hoopte met de instroom van doorgaans rijke en ondernemende hugenoten zijn vorstendom opnieuw te kunnen opbouwen. De privileges van de hugenoten, zoals financiële steun en vrijstelling van belasting, religieuze en talige vrijheid en juridische onafhankelijkheid zorgden er echter voor dat ze in zichzelf gekeerde gemeenschappen vormden.

De impact van de Refuge in het gebied was op economisch vlak zoals verhoopt niet te onderschatten, maar de assimilatie van de nieuwkomers verliep er niet gemakkelijker door. Het doorgeven van de eigen identiteit, taal en religieus-culturele karakteristieken stond centraal in de hugenotengemeenschap. De inwijking van deze geprivilegieerde en weinig geïntegreerde minderheidsgroep zorgde dan ook voor wrijving tussen de overheid en de migranten, tussen de migranten en de lokale bevolking en tussen de lokale bevolking en de overheid.

Bovendien werd het beleid van de keurvorst niet ingegeven door een fundamenteel tolerantie-idee, maar door de drang naar het vormen van een sterke, gecentraliseerde staat. Er was geen sprake van enige tolerantie voor andersgelovigen, zoals joden. Het schijnbaar eenvoudige opengrenzenbeleid van de keurvorst kende dus niet enkel een veelvoud aan motivaties en onvoorziene gevolgen, maar werd ook gekenmerkt door een – naar moderne maatstaven – stevige portie hypocrisie.

Utopie en Europa

Deze twee historische voorbeelden laten zien dat ideaalbeelden over migratie ons niet ver brengen. Migratie is nooit een zwart-witverhaal dat voldoet aan de vereisten van de ene of de andere extreme overtuiging. Zowel Filips III als keurvorst Frederik Willem waren twee Europeanen die de schaduwzijde van een utopisch migratiebeleid ervaren hebben, omdat ze geen rekening hielden met de complexiteit van de migratie op zich. Daarom mag het ondertekenen van het VN-migratiepact zich niet laten beïnvloeden door idealistische retoriek zoals dat bij onder meer de VS, Hongarije en Australië is gebeurd. De nefaste gevolgen hiervan voor de samenleving en voor de migranten zien we namelijk al terug in de zeventiende eeuw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234