Dinsdag 14/07/2020

OpinieMaarten Boudry

Met corona hebben we nog redelijk geluk gehad. Dat zal niet altijd zo zijn

Maarten Boudry.Beeld DM

Maarten Boudry is wetenschapsfilosoof aan de Universiteit Gent. Hij is de auteur van Waarom de wereld niet naar de knoppen gaat en Alles wat in dit boek staat is waar (en andere denkfouten).

Niemand kan nu al voorspellen hoeveel schade het coronavirus uiteindelijk zal aanrichten. Niet alleen zal onze onzichtbare vijand honderden miljoenen mensen besmetten, en een onbekend percentage van doden en levenslange letsels berokkenen, maar hij deelt ook een enorme mokerslag uit aan onze economie en onze samenleving. Ook een recessie kost mensenlevens, weten gezondheidseconomen, door werkloosheid en armoede. En dan zwijgen we nog over de drastische inperking van onze vrijheden, een ongezien sociaal experiment waarvan we de gevolgen nauwelijks kunnen inschatten.

Als een ramp van deze omvang zich voltrekt, is het verleidelijk om een zondebok te zoeken. Als X of Y anders had gehandeld, dan was dit alles ons bespaard gebleven. Als de Chinezen geen vieze markten met levende dieren hadden gehouden, dan was het virus niet overgesprongen van vleermuis op mens. Als de communistische partij geen informatie had verzwegen tegenover de Wereldgezondheidsorganisatie (over de overdracht van mens tot mens), dan waren we veel vroeger gewaarschuwd. Als onze Belgische overheid meer reagentia had aangekocht, dan konden we vandaag massaal testen, zoals in Zuid-Korea. 

Sommige van die verwijten kloppen, maar met de achterafblik is het altijd makkelijk om schuldigen aan te wijzen. Ook Marc Van Ranst en Maggie De Block worden achtervolgd door hun sussende uitspraken over het coronavirus in december en januari. Inderdaad: ze hebben zich vergist. Maar wie van ons heeft het virus niet eerst onderschat?

De waarheid is dat we ook veel geluk gehad hebben. Onze Belgische ziekenhuizen hebben twee weken gehad om zich voor te bereiden op de storm, en dat had anders kunnen lopen. De belangrijkste factor van geluk is, wrang genoeg, Italië. Omdat de pandemie daar tien dagen eerder uitbrak dan in de rest van Europa, fungeerde het land als een soort glazen bol waarin we onze eigen toekomst binnen X aantal dagen konden zien (volgens de exponentiële curve). 

Als het even anders was uitgedraaid, dan waren alle Europese landen ongeveer op hetzelfde moment overrompeld. Dan was de situatie nog veel erger geweest. Zelfs nadat de vreselijke beelden en verhalen uit Italië ons bereikten, bleven sommigen volhouden dat het allemaal overdreven was, dat de paniek erger was dan het virus, dat aan griep ook veel mensen doodgaan. Zonder de voorsprong van Italië zou die groep nog veel groter en luidruchtiger geweest zijn, en het publieke draagvlak voor een lockdown veel kleiner.

Beeld Photo News

Het had ook veel erger kunnen zijn indien we niet naar wetenschappers hadden geluisterd. In zowat alle landen wordt het roer nu tijdelijk overgenomen door epidemiologen en virologen. Dat leidde in sommige landen, zoals in het Verenigd Koninkrijk, zelfs tot een radicale koerswijziging. Op 16 maart publiceerde het Britse Imperial College COVID-19 Response Team een rapport waarin de auteurs voorspelden dat, als de regering van Boris Johnson haar toenmalige koers zou aanhouden (enkel milde maatregelen), de capaciteit van de intensieve zorgen meer dan acht keer overschreden zou worden, en 250.000 mensen zouden sterven (in de VS meer dan een miljoen). 

Een ongemeen harde waarschuwing, die gelukkig haar effect niet miste. De onzalige Britse strategie, die het virus zijn gang liet gaan en gokte op ‘kudde-immuniteit’, werd binnen enkele dagen ten grave gedragen. Het Verenigd Koninkrijk neigt nu naar hetzelfde pakket van drastische maatregelen als in de rest van Europa. De beruchte uitspraak van Johnsons mede-brexiteer Michael Gove, dat de mensen “genoeg hebben van experts”, werd gelukkig niet bewaarheid. De waarschuwing van het Imperial College zal wellicht de geschiedenis ingaan als een toonbeeld van een ‘zelfweerleggende voorspelling’, het minder bekende broertje van de selffulfilling prophecy. Door honderdduizenden doden te voorspellen, werden er maatregelen genomen die verhinderen dat de voorspelling uitkomt.

Tot slot hebben we ook geluk omdat dit lang niet het ergst denkbare virus is. Zeker, onze onzichtbare vijand heeft een aantal gevaarlijke eigenschappen – hoge besmettelijkheid, lange incubatietijd, asymptomatische verspreiding – maar het sterftecijfer ligt nog steeds relatief laag, zeker bij kinderen en jonge mensen. 

Een veel dodelijker virus is bijvoorbeeld ebola, maar dat heeft dan weer een minder lange incubatietijd en velt zijn slachtoffers te snel om zich echt efficiënt te kunnen verspreiden. Een combinatie van de gevaarlijkste eigenschappen is echter niet ondenkbaar: een dodelijk virus met een lange incubatietijd, dat verspreid wordt door mensen die zich nog kiplekker voelen. In 2005 al waarschuwde Bill Gates dat de volgende pandemie slechts een kwestie van tijd is, en dat zal niet veranderen na deze coronacrisis. 

We weten dat er een enorm reservoir bestaat van virusstammen in andere zoogdieren, die de genetische loterij afwachten om van gastheer te kunnen veranderen. Alleen al van vleermuizen, die ons het huidige coronavirus schonken, zijn er 1.200 soorten, met een veelvoud aan evoluerende en muterende ziektekiemen. En een hypergeconnecteerde wereld zoals de onze, met 7,5 miljard bijzonder sociale gastheren, is de natte droom van elk virus.

De filosoof Toby Ord, die deel uitmaakt van de Effectief Altruïsme-beweging waarvoor ik al eerder een lans brak, publiceerde enkele weken geleden zijn boek The Precipice, over verschillende ‘globale catastrofale risico’s’ waarmee de mensheid in de toekomst kan kampen. Het risico op pandemieën (zowel natuurlijk als ontworpen) vormt volgens Ord een van de grootste risico’s voor de mensheid, nog een stuk groter dan beter bekende globale problemen als klimaatopwarming. 

Effectieve Altruïsten zijn in regel vooruitgangsdenkers, omdat ze geloven dat we de wereld steeds kunnen verbeteren dankzij de beste methodes wetenschap en technologie. Maar vooruitgangsdenken staat niet gelijk aan onverbeterlijk optimisme. Met dezelfde rationele argumenten en cijfers waarmee Effectieve Altruïsten menselijke vooruitgang bestuderen, proberen ze ook toekomstgevaren in te schatten. Toby Ords boek gaat over gebeurtenissen die zich misschien nooit zullen voordoen, maar waartegen het toch verstandig kan zijn je te beschermen, omdat de potentiële gevolgen zo catastrofaal kunnen zijn.

Daarom is het beter om een ‘verbeterlijk optimist’ te zijn. De vooruitzichten van de mensheid waren nooit eerder zo goed, maar we kunnen niet altijd rekenen op een portie geluk en een catastrofe is nooit helemaal uitgesloten. Er is een kleine maar niet onbestaande kans dat de genetische loterij de volgende keer nog veel slechter uitdraait. Dan zal deze pandemie een oefenronde blijken voor de echte klepper. We kunnen er maar beter lessen uit trekken.

Beeld AFP
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234