Zondag 25/08/2019

Het kernkabinet

Mensen denken niet wat ik denk dat ze denken (en wel hierom)

Beurtelings schrijven Maarten Boudry, Laïla Ben Allal, Rogier De Langhe en Jogchum Vrielink, vier jonge denkers, een essay voor Zeno. Onder de noemer 'Het kernkabinet' confronteren ze u elke zaterdag met hun originele, eigenzinnige opvattingen. Vandaag: Rogier De Langhe.

Almaar vaker blijkt de uitslag van een verkiezing 'een verrassing'. Beeld AFP

De manier waarop Theo Francken de 'wereldvreemde rechters' aanpakt, wordt op woede en onbegrip onthaald in mijn omgeving, in de media en de sociale media rondom mij. Maar tegelijk blijkt uit een poll op de site van Gazet van Antwerpen dat maar liefst 71 procent van de respondenten die aanpak net steunt.

Het is al de zoveelste keer dit jaar dat de realiteit me brutaal uit mijn bubbel slaat. Er was de brexit waarvan niemand die ik ken zich kon inbeelden dat die werkelijk zou gebeuren. Daarna werd in de Verenigde Staten iemand president die niemand die ik ken serieus neemt. Keer op keer bleek er een enorme kloof tussen wat ik dacht dat anderen denken en wat ze naderhand werkelijk blijken te denken. 2016 was wat mij betreft het 'jaar van de bubbel'.

Rogier De Langhe. Beeld Wouter Van Vooren

Echokamers

"Het is de schuld van Facebook", zeggen ze. Steeds meer nieuws wordt geconsumeerd via sociale media. Het bereikt ons via de mensen die we kennen, en die kijken vaker op dezelfde manier naar de wereld als wij. Sociale media zijn echo chambers. Ze leiden tot belief polarization, want je leest er enkel dat nieuws dat de mening versterkt die we al hebben. Soms zelfs zodanig dat de waarheid zelf er niet meer toe doet. Een betere use case voor klassieke journalistiek is nauwelijks te bedenken. Misschien daarom dat ze vooral die ene verklaring aan bod laat komen? Het is namelijk zeker niet de enig mogelijke hypothese.

Het vakgebied van de sociale epistemologie, waar ik me als wetenschapsfilosoof al eens in verdiep, biedt alvast enkele alternatieve verklaringen waarom de meningen in mijn omgeving niet representatief zijn. De echokamer suggereert dat ik de mensen met andere meningen niet ken, omdat ik opgesloten zit in mijn echokamer. Maar misschien ken ik ze wel, maar zwijgen ze (selection bias). Of misschien zeggen ze wel iets, maar schat ik hun relatieve gewicht verkeerd in (majority illusion)? Of misschien liegen ze over wat ze werkelijk denken (pluralistic ignorance)?

'Sympathiek, die mening!'

Beginnen we met de selection bias. Misschien zijn er zelfs in die echokamer van mij een heleboel mensen met een andere mening, maar selecteren ze zichzelf weg door te zwijgen. Standpunten worden al snel geassocieerd met welk soort mens je bent. Mogelijk durven enkel diegenen met een sympathieke mening iets te zeggen. Wie wil er nu een standpunt verdedigen, hoe goed ook de argumenten ervoor, dat geassocieerd wordt met negatieve persoonlijkheidskenmerken zoals egoïsme, angst en zwakte?

Omgekeerd worden standpunten geassocieerd met positieve persoonlijkheidskenmerken, de 'politiek correcte' zeg maar, gul geëtaleerd. Ze zijn opvallend vaak te vinden op plekken waar mensen niet volledig anoniem zijn, van het afnemen van opiniepeilingen tot op Facebook, waar je met naam en toenaam tegenover vrienden en familie staat (zo vaak zelfs dat Facebook het niet nodig vindt een dislike-knop te voorzien). De minder sympathieke meningen, die zijn voor anonieme fora zoals krantensites en... het stemhokje. Door de selection bias kan ongemerkt een 'silent majority' ontstaan die voor verrassingen zorgt.

Vanuit dit perspectief zijn de bubbels het gevolg van een toename van het aantal zwijgers. Mogelijk heeft die toename te maken met de thema's die het publieke debat zijn gaan beheersen, zoals migratie en veiligheid, die asymmetrischer zijn qua met de standpunten geassocieerde persoonlijkheidskenmerken.

Een hypothese om deze verklaring te testen is het bestaan van een groep zwijgers die gefrustreerd raken omdat hun stem onterecht onvoldoende aan bod komt. Het voeden van de frustratie van die zwijgers bleek alvast een effectieve electorale strategie geworden. Hoe meer negatieve persoonlijkheidskenmerken met de standpunten van die zwijgers worden geassocieerd, hoe militanter ze worden. Trump deed het door zelf de negatieve persoonlijkheidskenmerken te belichamen waarvan hij wist dat de goegemeente ze zou willen associëren met zijn standpunten. Die goegemeente trapte in de val. Hoe meer ze Trump afserveerden om zijn persoon, hoe groter de frustratie dat niet naar zijn standpunten werd geluisterd.

Deze val kan worden vermeden door bewuster om te springen met het linken van standpunten aan persoonlijkheid. Die onterechte associatie kan electoraal immers genadeloos worden geëxploiteerd.

Inschattingsfout

Een andere mogelijkheid is dat ik lijd aan de majority illusion. De verschillende meningen bereiken me wel, maar ik schat hun belang verkeerd in. De structuur van onze sociale netwerken, zowel online als offline, maakt het erg verraderlijk om enkel op basis van je eigen observaties te raden wat de groep denkt.

Een klein voorbeeld maakt dit duidelijk. Stel, tien mensen vertrekken samen op reis. Er zijn twee reisleiders en vier koppels. De reisleiders kennen iedereen, de koppels kennen enkel elkaar en de reisleiders. De groep moet kiezen of ze de hele nacht doorrijden of overnachten in een hotel. De koppels willen doorrijden, maar de reisleiders willen liever even rusten. Aangekomen aan het hotel stapt de groep uit om te overleggen. De koppels krijgen de indruk dat de meerderheid wil stoppen en besluiten om in het hotel te overnachten. Van de mensen die ze kennen, hun wederhelft en de twee reisleiders, bleek immers twee derde te willen stoppen.

Ook al is het aandeel van de reisleiders in werkelijkheid maar 20 procent, toch kregen ze hun zin omdat zij de meeste mensen kennen. De reisleiders profiteerden van de majority illusion. Meningen kunnen populair lijken omdat de mensen die ze verkondigen populair zijn, ook al zijn die zelf maar met weinig.

Vanuit dit perspectief zijn de bubbels een gevolg van het feit dat de meningen van populaire mensen minder representatief zijn geworden voor de publieke opinie als geheel. Opnieuw heeft dit er mogelijk mee te maken dat de thema's in het publieke debat asymmetrischer zijn geworden qua 'sympathiekheid'. De 'sympathiekere' mening drijft boven, niet omdat alle populaire mensen de sympathiekere mening hebben, maar omdat enkel mensen met sympathieke meningen populair worden.

Een derde mogelijkheid is dat de mensen rondom mij het slachtoffer zijn van zogenaamde pluralistic ignorance. Hun openbare mening verschilt van hun werkelijke mening. Vanuit dit perspectief zijn de bubbels een gevolg van het feit dat mensen niet weten van elkaar dat ze dezelfde mening zijn toegedaan, en daarom uit angst voor sociale druk de omgekeerde mening verkondigen waardoor ze elkaars inschattingsfout in stand houden.

Een voorspelling van deze hypothese is dat de bubbels vroeg of laat op spectaculaire wijze leeglopen. Het bekendste voorbeeld ervan is het verhaal van de kleren van de keizer.

Valse realiteit

Er zijn vast nog andere verklaringen voor bubbels te bedenken, maar de onderliggende vraag is altijd dezelfde: denken mensen niet wat ze zeggen, of zeggen ze niet wat ze denken? Is het glas halfvol, of halfleeg? Hoe we de bubbels verklaren, is dus geen onschuldige vraag. Het bepaalt wie de impliciete mindshare mag claimen die schuilgaat achter de data. In het eerste geval wijst het bestaan van bubbels erop dat er in werkelijkheid veel meer mensen de aanpak van Francken, het presidentschap van Trump of de brexit zouden verwerpen, mochten ze niet opgesloten zitten in hun echokamer. In het tweede geval zou er omgekeerd nog veel meer steun voor zijn, mocht de sociale druk om die uit te spreken niet zo hoog zijn.

Wat als de mensen wel denken wat ze denken, maar dat niet luidop durven te zeggen hetzij uit zelfcensuur, hetzij uit groepsdruk? Of ze het wel luidop zeggen, maar hun stem niet wordt gehoord omdat ze als een minderheid worden gepercipieerd? Dan leven niet zij in een valse realiteit, maar ik. Dan is het post-truth-tijdperk geen tijdperk waarin de waarheid er niet toe doet, maar een tijdperk waarin we elkaars waarheid niet meer willen horen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden