Donderdag 19/09/2019
Mark Elchardus Beeld Bob Van Mol

Column

Mark Elchardus: "Hier al een titelsuggestie voor Theo Franckens volgende boek"

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

Uiteraard kon het boek Continent zonder grens van Theo Francken en Joren Vermeersch niet rekenen op een kalme bespreking in de pers. Het verkiezingsklimaat maakt dat onmogelijk.

Wie wil weten hoe de auteurs hun standpunt beargumenteren, moet het boek lezen. Ik beperk me tot drie kritieken, een zorg en een sprankel hoop.

Kritiek 1. Het boek documenteert het falen van Europa. Terecht. Het laat echter de inspanningen die de Unie recentelijk levert om de grenzen te bewaken onderbelicht. Voor de Europese grens- en kustwacht zijn tegen 2020 10.000 operationele personeelsleden voorzien. Het budget voor grensbewaking stijgt van miljoenen naar miljarden. Het gebruik van betrouwbare identificatie, zoals elektronische vingerafdruk en biometrische gezichtsherkenning, wordt uitgebreid. De databanken waarin dat materiaal is opgeslagen, worden gekoppeld en vlotter voor politie en douane toegankelijk gemaakt. 

Europa slaagt inmiddels ook beter in grensbewaking. Men schat het aantal irreguliere grensoverschrijdingen tussen januari en juli van dit jaar op 76.868, een fractie van wat het voorheen was. Illegale migratie kan wel degelijk worden ontmoedigd. Uiteraard verplaatsen de stromen zich. De route van Marokko naar Spanje is nu haast even druk als die van Libië naar Italië. In de eerste helft van dit jaar landden meer dan 23.000 onuitgenodigde migranten in Andalusië. De grootste groep onder hen waren Marokkanen die, op een enkele uitzondering na, geenszins in aanmerking komen voor asiel. Zij kunnen worden teruggestuurd, tenzij Spanje zich papier- en politiewerk bespaart en de 'transitmigranten' snel laat doorreizen naar de snelwegparkings en kale parken van het begeerde Noorden.

Kritiek 2. Francken en Vermeersch verdedigen hun voorkeur voor strakke grensbewaking en het ontmoedigen van illegale migratie met het argument dat vele mensen dat willen en het daarenboven noodzakelijk is. Dat zijn eerbare gronden voor een politicus, maar ontoereikende argumenten in het huidige debat. De auteurs laten de moral high ground aan mensen die zich beroepen op solidariteit om een streven te verantwoorden dat velen de dood injaagt en nog meer mensen in het ongeluk stort, dat op termijn de Europese verzorgingsstaat ondergraaft, in Afrika onverantwoord leiderschap en demografische onverantwoordelijkheid bestendigt, de democratie en het Europese project bedreigt.

De wereld beschouwen als één grote arbeidsmarkt waarop werkzoekenden zich mogen verplaatsen alsof er geen grenzen zijn om dan, meelijwekkend, het lijdend voorwerp te worden van liefdadigheid… ethisch is dat niet te verantwoorden, wat de zogeheten gutmenschen ook mogen denken. Dat moet duidelijk worden. Het debat moet inhoudelijker, vooral betrekking hebben op de gevolgen van de ingenomen posities.

Kritiek 3. Ik begrijp waarom men geen illegale toegang tot Europa wil tolereren, de reguliere migratie niet alleen wil afstemmen op economische belangen, maar ook op sociale, culturele en politieke absorptiekracht, en men daartoe desnoods de voorwaarden voor gezinshereniging wil aanpassen. Wat ik in de aldus uitgetekende beleidslijn mis, is hoe mensen die recht hebben op asiel dat ook op een veilige manier kunnen aanvragen en krijgen. Noch het Australische model, noch de Tunesische droom voorzien daarin. Verder wordt het ook niet duidelijk hoeveel mensen we willen hervestigen uit Griekenland en Italië of hoeveel kwetsbaren we uit de regio rond Syrië naar België laten komen voor verzorging en herstel.

Wie of wat bepaalt nu eigenlijk dat beleid? Daarover is het boek helder en onheilspellend. Het laat zien hoe een nieuw, niet bijster verlicht despotisme vorm krijgt, hoe radicale advocaten en welwillende rechters via een zeer dynamische interpretatie van het recht, beleid maken, en de kiezer, zijn vertegenwoordigers en de regering buitenspel zetten. De Europese Verklaring van de Rechten van de Mens (EVRM) wordt geïnterpreteerd op een manier die de oorspronkelijke bedoeling ver te buiten gaat en een doeltreffend migratiebeleid bemoeilijkt. Getergd door die gang van zaken debatteerde het Britse Lagerhuis al over de mogelijkheid uit de EVRM te stappen. François Fillon bepleitte dat expliciet in zijn campagne voor het Franse presidentschap. Wie beweert dat de migratiecrisis vooral een politieke crisis is, heeft gelijk. Migratie is de aanleiding, de crisis treft politiek, democratie en rechtsstaat.

'Er zijn geen illegalen'

Karl Popper schreef een invloedrijk filosofisch pleidooi voor een open samenleving. Hij bedoelt daarmee een samenleving waarin gelijkheid, vrijheid en broederlijkheid een echte kans krijgen. Het opent met een citaat van Pericles: “Hoewel slechts weinig mensen een beleid kunnen ontwerpen, is iedereen in staat het te beoordelen”. Het oordeel van mensen over illegale migratie werd lang genegeerd – “er zijn geen illegalen”, zo werd beweerd – en de samenleving sloot zich. Mentaal en letterlijk. Zelden gingen in Europa meer hekken en muren op als in het recente verleden. Hier en daar begon men zelfs te pleiten tegen reguliere migratie en af te dingen op asiel. Het klinkt paradoxaal, maar een open samenleving veronderstelt een strakke en effectieve grenscontrole.

Blijkbaar beseft de Europese Commissie dat nu ook. Het duurzaam waarmaken van een degelijke grenscontrole, effectief greep krijgen op wie Europa binnenkomt, is natuurlijk nog een andere zaak. Volharden dus, misschien heet het volgende boek: Eindelijk een continent met grens

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234