Zaterdag 21/09/2019
Beeld rv

Column Joachim Pohlmann

Machiavelli’s subtiliteit ging aan de Medici verloren. En onze tijd belooft niet veel beterschap

Joachim Pohlmann is woordvoerder van Bart De Wever (N-VA). Zijn column verschijnt tweewekelijks.

Als middenklasse-revolutionair ben ik betrokken op het streven van mijn sociale stratum over de grenzen van tijd en ruimte heen. Hun pijn is de mijne. Neem nu bijvoorbeeld de ciompi ofte ‘wolkammers’. Dat waren 14de-eeuwse Florentijnse textielarbeiders die niet tot een gilde behoorden en bijgevolg geen inbreng hadden in het bestuur van Firenze dat – in naam toch – een republiek was.

Hun arbeid deed echter wel de kassa rinkelen. Terwijl de stad floreerde, dreven zware belastingen, dubieuze leningen en inflatie de ciompi de armoede in. En hoe meer zij inspraak eisten, hoe hoger de elite de drempels tot machtsdeelname maakte.

Tot de maat vol was en zij het bestuur van de stad met geweld voor zes weken overnamen. Daarna maakten de Medici ongenadig en bloederig duidelijk wie de lakens mocht maken en wie deze mocht uitdelen.

Spiegel

De moderniteit maakte van deze revolte een spiegel waarin Italiaanse radicalen hun ideeën zagen. Romantici, marxisten en fascisten herkenden hun strijd voor vrijheid, voor egalitarisme en tegen plunderende plutocraten. In de late middeleeuwen was het oordeel evenwel negatiever: onbeschaafde wilden die een welvarende stad ten gronde richtten.

Het introduceerde de angst voor mob rule in de Florentijnse politiek. Té republikeins is ook niet goed. Het Firenze van Machiavelli was geobsedeerd door het idee dat het gewone volk niet te veel te zeggen mocht hebben.

Machiavelli zou na zijn verbanning nooit in de gunst bij de Medici komen. Maar de voorname familie wilde hem evenmin laten vallen. Dus mocht hij een geschiedenis van Firenze schrijven. Eentje waarin zij goed uitkwamen en het status quo als weldadig en natuurlijk werd voorgesteld.

Een beeld van het oude Firenze, waarover Machiavelli schreef. Beeld rv

Machiavelli leverde een werkstuk af dat ogenschijnlijk voldeed aan de wensen van zijn mecenas, maar in de subtekst bol stond van de hem zo dierbare republikeinse idealen en kritiek op de Medici. En dat komt het best tot uiting in zijn behandeling van de ciompi.

In zijn beschrijving volgt Machiavelli de elitaire consensus: een geweldsuitbarsting van afgunstige rouwdouwers. Maar dan laat hij een anonieme leider van het tumult aan het woord en haalt hij in een paar alinea’s zijn eigen discours volledig onderuit.

Verdoken hield Machiavelli een pleidooi voor menselijke waardigheid. Niet jaloezie, maar de zelfbediening van een zich verrijkende oligarchie motiveerde de opstand. De revolte werd gevoed door de woede over het verraad van de elite, die weigerde haar beloftes na te komen.

Welvaartsverdeling

Machiavelli raakte aan een waarheid die Alexis de Tocqueville eeuwen later zou formuleren in De la démocratie en Amérique: een democratie kan enkel overleven als de sociale verschillen tussen de leden ervan binnen het aanvaardbare blijven.

Als de verdeling van welvaart én macht onevenwichtig wordt, fragmenteert de gemeenschap in elkaar naar het leven staande belangengroepen. En dan ontstaan er ploucs, deplorables of popolo minuto. Letterlijk: de minderen.

Machiavelli’s subtiliteit ging aan de Medici verloren. En onze tijd belooft niet veel beterschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234