Vrijdag 19/08/2022

OpinieLuuk van Middelaar

Luuk van Middelaar: ‘Twitter-triomfalisme over Russische militaire misrekeningen is prematuur’

. Beeld Aurélie Geurts/ Reuters
.Beeld Aurélie Geurts/ Reuters

Luuk van Middelaar is historicus en politiek filosoof. Van 2010 tot 2014 adviseerde hij voorzitter van de Europese Raad Herman Van Rompuy. Deze bijdrage verscheen eerst in The Guardian, Le Monde en Der Spiegel.

Luuk van Middelaar

Het was de roeping van de Europese Unie om muren te slopen en de vrede te bevorderen. Moet de EU het ook kunnen opnemen tegen een kerngrootmacht?

De geschiedenis is als “een ruiterloos paard dat door de nacht galoppeert”. Het is een beeld dat de toenmalige Spaanse eerste minister Félipe González gebruikte om de nacht waarin de Berlijnse Muur viel te beschrijven. Sinds 24 februari, toen de geschiedenis de stallen uit stormde, beleven we opnieuw zo’n moment. Zullen we erin slagen het paard te beteugelen?

Met de invasie van Oekraïne heeft de Russische president Vladimir Poetin zich in het ondenkbare geworpen. Hij is de Rubicon over getrokken, de oorlog in. Hij heeft geen weg terug. Vuur en vlammen, alles of niets. Politieke wil en koelbloedigheid vanwege ons zijn van cruciaal belang op dit moment. De eerste is in overvloed aanwezig, de tweede veeleer schaars.

In tijden van groot gevaar komen onverwachte krachten vrij. Te beginnen in Oekraïne, dat dapper terugvecht en de openingsslag om de Europese publieke opinie glansrijk heeft gewonnen. We zien niet langer een chaotisch land aan de Zwarte Zee, maar een natie die zich presenteert als drager van de Europese belofte, met zijn president Volodymyr Zelensky als held.

Zeker zo onverwacht is het geopolitieke ontwaken van Duitsland. Enorme investeringen in defensie, militaire steun voor Kiev, de erkenning dat de gasafhankelijkheid een strategische fout was: de ene verrassing volgt de andere op. De Duitse bondskanselier Olaf Scholz had het in de Bondsdag over een ‘Zeitenwende’, een historisch keerpunt voor Europa, en nam zijn parlement en publieke opinie mee dat nieuwe tijdperk in. Zo ook greep Helmut Kohl in november 1989 het moment. Drie weken na de val van de Berlijnse Muur lanceerde hij in dezelfde Bondsdag eigenhandig plannen voor de Duitse hereniging, vriend en vijand verbazend.

Deze spectaculaire tweede Duitse Wende geeft de hele EU meer eendracht en macht. Nu Berlijn niet langer op de rem staat, zet Europa plotseling de volle kracht van zijn economische sancties in. Het is ook opvallend dat de EU ter waarde van 450 miljoen euro wapens aan Kiev levert, iets wat tien dagen eerder nog taboe was. De EU heeft de indruk ook zelf de Rubicon over te trekken. Het Europese vredesverbond is nu een partij in een conflict met een militaire en nucleaire grootmacht.

De impact van het Duitse ontwaken reikt nog verder dan dat. Zolang het machtigste land van Europa militair terughoudend was, kon Europa zich niet sterk opstellen. Nu Duitsland de realiteit van internationale machtspolitiek aanvaardt, verandert er veel. Frankrijk, altijd al voorstander van een meer geopolitiek Europa, zal zich minder alleen voelen. Andere landen die achterblijven met hun defensie-uitgaven, zoals Italië, Nederland en wie weet ook België, zullen niet langer achter de rug van Duitsland kunnen schuilen.

De gebeurtenissen zullen ook Polen en andere Centraal- en Oost-Europese lidstaten sterken. Jarenlang werden hun waarschuwingen voor Rusland in de Europese hoofdsteden in het westen en het zuiden (behalve misschien Londen) als overdrijvingen afgedaan. Dat is nu veranderd.

Een paar weken geleden stond Polen nog in de beklaagdenbank omdat het de rechtsstaat schond. Vandaag zijn vrede en veiligheid belangrijker dan die zaken. Maar op een moment dat Europa strijdt voor democratische vrijheden moet het naar binnen toe op zijn hoede blijven.

Koelbloedigheid bewaren

Europa legt veel politieke energie aan de dag, maar mist nog strategische kalmte – en dat is zorgwekkend. Twitter-triomfalisme over Russische militaire misrekeningen is prematuur. De koelbloedigheid bewaren is nu een kwestie van leven en dood. De absolute prioriteit is het gevaar van een kernoorlog afwenden. Stoer beweren dat Poetin bluft als hij daarmee dreigt, is onverantwoordelijk.

Dat feit lijkt echter niet door te dringen bij alle prominente politici. Op dezelfde dag dat de wapenleveringen werden aangekondigd legde de voorzitster van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, onbezonnen het vooruitzicht van EU-lidmaatschap voor Oekraïne op tafel. Een dag later diende Zelensky een officiële aanvraag in. Polen en andere Oost-Europese landen juichten dat toe en het Europees Parlement applaudisseerde. Weifelende lidstaten hielden zich gedeisd of namen voorlopig een genuanceerde houding aan; niemand wil de belegerde Oekraïners een straaltje hoop onthouden.

In de driestheid van de ‘Zeitenwende’ lijkt Von der Leyen te negeren dat voor het Kremlin, dat we tot rede proberen te brengen, de beloften die de NAVO en de EU sinds 2008 aan Kiev gedaan hebben een belangrijke conflictbron zijn. Is dit het beste moment om het wantrouwen van een razende opponent aan te wakkeren en een situatie die al gevaarlijk ambigu is nog verder te compliceren? Als de spanningen zo hoog oplopen, dan zijn diplomatieke formules zoals ‘langetermijnperspectief’ en ‘misschien ooit’ contraproductief.

Het is tragisch, maar zulke uitspraken komen in het beste geval te vroeg. In het slechtste geval zullen ze nog maar eens valse beloften opleveren. De EU-top in Versailles van vorige week zou dan doen voor de EU wat de beruchte top van Boekarest in april 2008 deed voor de NAVO: de deur voor kandidaat-leden openen in het volle besef dat ze daar nooit heelhuids door kunnen. Voorlopig hielden de Europese leiders het wegens onderlinge onenigheid op dubbelzinnige formuleringen, maar het debat zal blijven.

De Europese en Oekraïense vlaggen wapperen aan het EU-gebouw in Brussel.   Beeld EPA
De Europese en Oekraïense vlaggen wapperen aan het EU-gebouw in Brussel.Beeld EPA

Wat te verwachten van het resultaat: de voormalige Sovjet-republiek Oekraïne die lid wordt van de EU zonder tegelijkertijd lid van de NAVO te worden? Dat laatste is een geopolitieke rode lijn, want dat zou het risico van een kernoorlog tussen de VS en Rusland met zich mee brengen. Maar kan de EU Oekraïne zonder hulp van de VS uit de klauwen van Moskou redden op basis van haar eigen clausule aangaande wederzijdse bijstand (artikel 42(7) van het EU-verdrag van Lissabon), de niet eerder in de praktijk gebrachte tegenhanger van artikel 5 van het NAVO-verdrag, dat stipuleert dat een aanval op één een aanval op allen is? Het was geen verrassing dat Georgië en Moldavië, twee andere landen die wat graag aan de greep van Moskou ontsnappen, binnen een paar dagen het voorbeeld van Oekraïne volgden om EU-lidmaatschap aan te vragen.

Tijdens de grote uitbreiding van de EU in oostelijke richting na het einde van de Koude Oorlog werden Polen en de andere nieuwe leden eerst lid van de NAVO. Voor sommige duurde dat vijf jaar (zoals Polen), voor andere een paar weken (zoals Slovenië), maar de garantie op nucleaire veiligheid kwam altijd voor het EU-gemeenschapsrecht – en niet zonder reden. Het klopt dat Finland en Zweden deel uitmaken van de EU, maar niet van de NAVO (net zoals Oostenrijk, Ierland, Malta en Cyprus), maar die staten waren neutraal tijdens de Koude Oorlog, en lagen niet achter het IJzeren Gordijn. Geconfronteerd met de Russische dreiging willen Finland en Zweden misschien toetreden tot de NAVO. Voor de EU is het wellicht urgenter om de strategische ambiguïteit voor deze twee huidige leden te verkleinen door de nucleaire paraplu uit te breiden naar hen (als ze dat zouden willen), in plaats van die vervaarlijk uit te breiden voor allemaal. Voor de bedreigde kandidaat-leden zijn er andere manieren om economische steun en het vooruitzicht op toenadering te bieden.

Strategische zorgeloosheid

Het voorbeeld van Oekraïens EU-lidmaatschap toont aan dat zelfs deze oorlog Europa niet bevrijd heeft van zijn ingebouwde strategische zorgeloosheid. Denken vanuit macht, belangen en identiteit, vanuit geschiedenis en geografie, staat haaks op het traditionele zelfbeeld van Brussel als een neutrale en open ruimte. Per slot van rekening is de EU uitgebouwd om af te rekenen met machtspolitiek, om grenzen en muren te slopen, om nationale rivaliteit te ontwapenen. De stichters in de jaren vijftig beschouwden hun gemeenschap als vooroploper naar de wereldvrede – niet als een speler die het opnam tegen de rest, maar als een moreel baken dat de taal van waarden sprak, tegelijk minzaam en hautain. Die roeping werd nog versterkt in 1989: Europa was het einde van de geschiedenis.

Nu die geschiedenis zo ruw terug is, zal het tijd vergen om die gebreken en ingebouwde zwakke plekken te verhelpen. Oproepen tot een ‘geopolitieke commissie’ (zoals Von der Leyen deed) of tot meer ‘Europese soevereiniteit’ (taal die het Duitse regeringsakkoord haalde) volstaat niet. Net zomin als wapens leveren aan Kiev. Een engel met een zwaard is nog altijd een engel.

Als Europa wil handelen als een macht onder de machten, die op zeker moment zelfs in staat is met militaire middelen in het perk te treden, dan heeft het nood aan een ander soort politieke taal om te praten over zijn plaats in de wereld. Zoals Hans Kribbe schrijft in zijn boek The Strongmen: Europa moet zijn ethos en zijn gedrag veranderen. Zich als het ware niet langer gedragen als een engel die strijdt om het continent en de wereld te bevrijden van het kwaad en de tirannie, maar een sterfelijke, meer strategische en realpolitieke speler, die ook besef toont van de grenzen van zijn macht en van zijn eigen tijd.

In de komende weken zal de vraag zijn: kunnen we aanvaarden dat we moeten samenleven met een geopolitieke tegenstander die we verachten, of die nu in Moskou of in Peking zit? Die we niet als de baarlijke duivel willen verpletteren, die we niet proberen te vernietigen? Dat we onszelf niet (opnieuw) projecteren naar een posthistorische periode van universele vrede, maar met hen omgaan als rivaliserende machten? Politiek gezien is dat misschien wel de echte Rubicon die Europa moet oversteken.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234