Maandag 17/06/2019

Opinie

'Lohengrin' in tijden van Schild & Vrienden? Tijd om Wagner uit de bruine modder te trekken

Een beeld uit de productie 'Lohengrin' Beeld Copyright Opera Vlaanderen/Annemie Augustijns

Johan Thielemans is theatercriticus. Hij zag Wagners Lohengrin vorige maand in Opera Gent.

Geen opera die zo beladen is als Lohengrin van Richard Wagner, want de favoriete opera van Adolf Hitler. Dezer dagen staat de opera, die zich afspeelt in het Antwerpen van de 10de eeuw, op de affiche van Opera Vlaanderen. Lohengrin in tijden van Schild & Vrienden. Of wordt het juist tijd om Wagner finaal uit de bruine modder te halen?

Het toneel hangt vol vlaggen met op een rode achtergrond een gestileerde zwaan. We zijn bij Opera Vlaanderen en kijken naar de laatste scène van Lohengrin, in een regie van de Amerikaan David Alden. Met dit beeld smeden de makers een band tussen Wagner en Hitler. Deze laatste vertelt in Mein Kampf dat hij op twaalfjarige leeftijd naar een opvoering van deze sprookjesopera ging kijken en voorgoed in de ban van Wagners muziek was. Later zou de verering een duidelijke politieke inhoud krijgen. 

Johan Thielemans. Beeld rv

Hitler vond niet alleen de muziek uitzonderlijk – wie niet? – maar vond ook het pamflet Das Judenthum in der Musik bijzonder pertinent. Daarin verwijt de componist joodse componisten zoals Meyerbeer of Mendelssohn hun succes. Tweederangsmuziek vond hij en hij verklaarde dat joden zich moesten assimileren, dan zouden ze veel betere muziek maken. Misschien kan je dat in het zicht van de geschiedenis een zachte vorm van antisemitisme noemen.

Walgelijk, rabiaat antisemitisme tekende vooral Wagners nakomelingen. De geschiedenis kan erg ironisch zijn. De twee leidende racisten waren geen Duitsers maar Engelsen: Wagners dochter Eva trouwde met Houston Stewart Chamberlain, bezeten door jodenhaat. Hij combineerde dat met grenzeloze bewondering voor Wagner. En dan was er nog Winifred Williams, een Engelse wees die de nochtans homoseksuele zoon van Wagner huwde.

Voor Hitler gingen de opera's over helden die een voorbeeld voor het Duitse volk waren. Lohengrin snelde Brabant te hulp om het gevaar uit het oosten af te weren. Zulke verhalen zouden de soldaten werkelijk opmonteren, dat spreekt. De vraag is of Hitler de opera's wel echt begreep. Alle helden mislukken: Lohengrin moet zijn bruid achterlaten – 'ach' en 'wehe' zijn de laatste woorden van de opera. Waar juist moesten de soldaten frisse moed opdoen?

Wagner ijverde voor een Duitse kunst, volledig in de geest van het opkomend nationalisme in de 19de eeuw. Kunst was voor hem belangrijker dan politiek. Hitler daarentegen zag de kunst als een machtig politiek wapen. In tijden van crisis mag men op kunst niet besparen. Integendeel, want een volk heeft onsterfelijke culturele prestaties nodig.

Regisseurs vinden het vandaag nodig om zich te excuseren. Veel opvoeringen gaan dan gebukt onder het gewicht van de receptiegeschiedenis. David Alden doet dat nu bij Opera Vlaanderen, en in de Munt vond Olivier Py het eerder dit jaar nodig om vooraf het publiek even te waarschuwen. Maar mogen of moeten we Wagner niet bevrijden uit de bruine modder waarin zijn latere bewonderaars hem gesleurd hebben. Is er geen grens mogelijk tussen de kunstenaar, zijn werk en de geschiedenis?

Lohengrin vertelt een merkwaardig verhaal. Wagner situeert het in het Antwerpen van de 10de eeuw, waar een machtsstrijd om de troon aan de gang is. Een bitse strijd waarin valse beschuldigingen niet worden geschuwd. Maar daar komt Lohengrin aangevaren op de Schelde, in een bootje voortgetrokken door een zwaan.

Als ik wat cynisch ben, kan ik de opera als volgt samenvatten: vier uur lang beweert een man dat hij zijn naam niet mag zeggen. Dan zie je van kilometers ver dat die naam uiteindelijk toch zal vallen. Dat gebeurt, o ramp, en de man in het wit moet weg naar een heilige plek, waar de heilige graal zich bevindt.

Het is de muziek die de zaak redt. Een wonder, want alleen een uitzonderlijk iemand slaagt erin om een wat absurd verhaal meeslepend te maken. Geniaal gewoon.

Toen Hitler twaalf jaar was, kwam hij enthousiast uit de operazaal. Toen ik in Gent uit de opera wandelde, deelde ik hetzelfde enthousiasme. Maar een protofascist ben ik niet geworden. Misschien is het tijd om de verbeelding zijn werk te laten doen.

Lohengrin, nog tot 23/10 in Opera Antwerpen. operaballet.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden