Zondag 26/05/2019

Opinie

Let op, de geschiedenis is geen rechte lijn naar meer vrouwenrechten

Jelle Haemers, Andrea Bardyn en Chanelle Delameillieure. Beeld rv

Jelle Haemers, Andrea Bardyn en Chanelle Delameillieure, onderzoekers aan de KU Leuven, en auteurs van Wijvenwereld. Vrouwen in de middeleeuwse stad (Vrijdag, 2019).

Een wijdverspreid buikgevoel over de geschiedenis van vrouwenrechten is dat die ‘bergop’ gaat. De positie van vrouwen zou door de eeuwen heen gestaag verbeteren, onder meer omdat een groeiende economie hen meer kansen geeft, de samenleving seculariseert en de beperkingen op de bewegingsruimte van de vrouw afnemen. Vandaag werken moeders steeds meer buitenshuis, tienermeisjes leiden betogingen, en de tolerantiegrens voor seksisme en genderdiscriminatie verlaagt. Er lijkt sprake van een positieve evolutie. We kunnen er dus op vertrouwen: het komt wel goed met die gendergelijkheid.

Niets is minder waar. Een blik op een ‘donkere’ periode uit de geschiedenis lijkt nochtans dat beeld op het eerste gezicht te bevestigen. In de late middeleeuwen (1200-1500) hadden vrouwen het toch slechter dan nu? Ze hadden geen rechten en werden als heksen verbrand, luidt alvast het cliché. De geschiedenishandboeken uit het secundair onderwijs bevestigen die visie: middeleeuwse vrouwen ontbreken of worden hoogstens als huisvrouw of begijn vermeld. We krijgen dus aangeleerd dat mannen onze geschiedenis vormgaven en vrouwen aan de zijlijn stonden. Dat beeld is niet alleen fout, maar ook problematisch, want het beïnvloedt de rolpatronen die we vandaag hanteren. Vandaar dat we het als een plicht zien om tegen zo’n visie te ageren.

Middeleeuwse vrouwen hadden op papier inderdaad een ondergeschikte rol, want eenmaal gehuwd mochten ze geen contracten afsluiten zonder de goedkeuring van hun man – een regel die tot 1958 gold in België. Maar in de praktijk waren vrouwen heel actief in het publieke leven. Ze droegen bij aan het economische succes van Vlaanderen in deze periode. Vrouwen konden onafhankelijk investeren of krediet voorzien aan anderen. Zogenaamde ‘koopwijven’ profiteerden van de groeiende handel om zelf een zaak uit te bouwen. Weliswaar kon een wisselende conjunctuur de kansen doen keren, zoals in Brussel, toen na een economische recessie er duidelijk minder vrouwen huiseigenaar waren. Zeker armere vrouwen zagen hun kansen danig afnemen.

Doodstraf voor verkrachting

En de invloed van godsdienst? De middeleeuwen waren minder ‘katholiek’ dan soms gedacht. Er leefden veel buitenechtelijke kinderen, samengestelde gezinnen en alleenstaanden met losse relaties naast elkaar. Ook de bewering dat middeleeuwse vrouwen voortdurend werden blootgesteld aan dwang en seksueel geweld is fout. Wederzijdse toestemming was essentieel om te trouwen en geslachtsgemeenschap te hebben. Op verkrachting stond de doodstraf, hoewel die vaak werd omgezet in een hoge boete. Het kwam aan de vrouw toe om de verkrachting te bewijzen door haar verzet aan te tonen, wat een moeilijke taak was. Op dat gebied is er weinig veranderd.

Een strijd voor gelijke rechten voerden vrouwen niet, maar met wisselend succes klaagden ze wanbestuur aan. Op de middeleeuwse barricaden stonden mannen, maar de politieke boodschap werd evengoed door vrouwen verspreid. In 1517 bijvoorbeeld betichtte Barbara Van Steynmolen de Mechelse burgemeester van corruptie. “U doet maar recht aan wie u wil”, sneerde ze hem toe. Barbara vocht tegen willekeurige rechtspraak en hoopte op een rechtvaardiger beleid. Ook in de middeleeuwen verspreidden vrouwen dus politieke meningen, die goed op de onze gelijken.

Een blik op middeleeuwse vrouwen uit Vlaanderen illustreert dat zij een plaats verdienen in onze geschiedenisboeken en straatnamen. Maar het toont ook dat de positie van vrouwen broos is en kan verslechteren. De huwelijksmoraal werd strikter in de zestiende eeuw; partnerkeuze werd minder vrij. Geconfronteerd met economische moeilijkheden sloten werkersorganisaties vrouwen in toenemende mate uit, en de activiteiten van vrouwen vonden steeds meer in huiselijke kring plaats. Een gevolg daarvan was dat het aantal ‘hongeroproeren’ van vrouwen toenam, want ze betoogden eerder voor meer brood op de plank voor hun gezin, dan voor een eerlijke politiek.

Dergelijke vaststellingen tonen dat de rol van vrouwen in de samenleving periodes van uitbreiding en inkrimping heeft gekend, en dat de geschiedenis geen rechtlijnig verhaal is naar meer vrouwenrechten. Waakzaamheid is geboden, want een wisselende economische situatie of veranderende verwachtingspatronen kunnen de positie van vrouwen danig beïnvloeden. Ook vandaag. De verkiezing van misogyne presidenten, of de toenemende groep van vrouwen met een ‘flexi-job’ in armere milieus doen bijvoorbeeld de positie van vrouwen geen goed. Want ook dat blijkt uit de geschiedenis: ‘de vrouw’ heeft nooit bestaan. Vrouwen van een verschillende stand en afkomst zien hun rechten op een andere manier evolueren. Het komt er dus op aan om niemand uit het oog te verliezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.