Zaterdag 24/10/2020

OpinieIdesbald Goddeeris

Leopold II. Het oude verhaal

Een buste van koning Leopold II in het park van Tervuren, met verf beklad.Beeld AFP

Idesbald Goddeeris is hoogleraar koloniale geschiedenis aan de KU Leuven.

Het hele verhaal. Zo luidt de ondertitel van de nieuwe, vuistdikke biografie van Leopold II. Auteur Johan Op de Beeck heeft het niet alleen over Congo en de bouwprojecten, maar ook over de spoorwegen in China, de invoering van de dienstplicht en het mee tegenhouden van het algemeen stemrecht. Bovendien wil hij de menselijke kant belichten van Belgiës tweede vorst, al komt dat vooral neer op tientallen bladzijden met tenenkrullende en soms erg speculatieve details over masturberen, bordeelbezoeken, maîtresses en, uiteindelijk, de liefdesrelatie met Blanche Delacroix alias Barones de Vaughan.

Maar in het huidige klimaat van Black Lives Matter rijst natuurlijk de vraag wat het boek over Congo zegt. Op de Beeck maakt duidelijke conclusies en staaft die met treffende citaten. Er hebben in de Congo-Vrijstaat heel wat gruwelijkheden plaatsgevonden die ook naar toenmalige Europese normen onaanvaardbaar waren. Leopold II was daarvan op de hoogte, maar hij beschouwde ze als uitzonderlijke excessen en wou niet zien dat ze eigen waren aan zijn bestuursvorm. Er was geen parlementaire controle of onafhankelijke rechtsapparaat, weinig administratief toezicht en zeer slechte communicatie. Liever dan in de uitbouw van een staat te investeren, bleef hij de op dwangarbeid, concessies en bonussystemen gebaseerde rubberwinsten opdrijven. Leopold was “een rampzalig regeerder” (p. 736).

Toch heeft het boek ook fundamentele tekortkomingen. Op de Beeck heeft niet alle werken die hij vermeldt even grondig gelezen: hij citeert de demograaf Sanderson als die schrijft dat er 10 tot 15 miljoen mensen leefden in het Congo dat Leopold in 1885 verwierf, maar vermeldt niet dat diezelfde Sanderson berekent dat de Congolese bevolking met één tot vijf miljoen is afgenomen in de daaropvolgende vier decennia. Nog ongelukkiger is dat belangrijke titels en inzichten ontbreken. Recente doctoraten als dat van Bas De Roo en Reuben Loffman, maar ook gevestigde auteurs als Matthew Stanard, Bambi Ceuppens en Jan Van Sina zijn totaal afwezig. Op de Beeck parafraseert bladzijden lang negentiende-eeuwse getuigenissen over kannibalisme en andere barbarijen die het koloniale project rechtvaardigden, maar negeert het jaren-, zelfs decennialang onderzoek dat de foute en bewust propagandistische beeldvorming blootlegt en de realiteiten vanuit het Afrikaanse perspectief beschrijft.

Niet alleen de werkmethode, ook de karakteriseringen van Leopold doen de wenkbrauwen fronsen. Op de Beeck erkent Leopolds fouten, maar koestert tegelijk ook veel sympathie: Leopold is een poetsenbakker en een eenzaam man die als kind geen liefde had gekend. Een diplomaat, zakenman en patriot die zich inzette voor het belang van zijn vaderland. Een manipulator ook, en Op de Beeck is kwistig met adjectieven als sluw, listig, sluipend en heimelijk. Toch koppelt hij dat aan sterk staatsmanschap. Het is jammer dat hij nergens reflecteert over wat goed leiderschap voor hem precies inhoudt.

Het klassieke epitheton geniaal valt denk ik niet, maar Op de Beeck noemt Leopold II wel visionair en groots. Zo’n focus op individuele daadkracht verdoezelt echter de essentie van de zaak. Leopold heeft Congo gekregen omdat de andere mogendheden de finale toewijzing even wilden uitstellen om eerst andere regio’s van Afrika onder elkaar te kunnen verdelen. En hij heeft zijn Congo-project winstgevend kunnen maken omdat in de jaren nà 1885 de rubberband werd uitgevonden en de automobielindustrie zich ontwikkelde, en de rubber in Congo zo voorhanden was. Leopold heeft gewoon gegokt en geluk gehad.

Het boek is dus jammer genoeg niet de biografie die in de huidige maatschappelijke context zeer welkom was geweest. Op de Beeck schuwt de kritiek voor Leopold niet – hij kan gewoon niet anders – maar hij zet tegelijk ook al diens kritische tijdgenoten in hun hemd: soms heel scherp en terecht (bv. de tekstbox van Hochschild), maar nog veel vaker dramatisch of tendentieus (“zelden is in België een dergelijke karaktermoord gepleegd, zelden heeft de Belgische pers zulke laagtes bereikt als in de leopoldiaanse tijd”, p. 646). Hij toont geen empathie voor wie Leopold II vandaag als symbool ziet van racisme en discriminatie, en is selectief met de weinige Congolezen die hij aan het woord laat – alleen enkele positieve bedenkingen in het besluit. In feite brengt hij zo vooral het narratief van enkele decennia geleden. Het oude verhaal.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234