Maandag 21/10/2019
Katrin Swartenbroux. Beeld rv

Opinie

Laten we onthouden dat Frida Kahlo, T.S. Eliot en Kurt Cobain niet creëerden dankzij, maar ondánks hun ziekte

Katrin Swartenbroux is journalist bij De Morgen

Wie op Google de frase ‘all artists are’ intikt krijgt van de zoekmachine automatisch enkele suggesties, gebaseerd op de meest voorkomende constructies die met voorgaande zin gemaakt worden. ‘All artists are mad’, ‘all artists are depressed’, ‘all artists are sad’ zijn de drie eerste suggesties. Echt verrassend is dat niet. Van Vincent Van Gogh en Hunter S. Thompson over Sylvia Plath, van Maurice Ravel tot Nick Drake en Mark Rothko; de lijst met getormenteerde kunstenaars is lang. Zo lang zelfs dat het idee ontstaan is dat je mentaal onwel moet zijn om kunst te kunnen creëren. Of dat het in ieder geval helpt.

Dat is geen overtuiging waar enkel kunstenaars die zelf dagelijks een potje worstelen met hun innerlijke demonen mee schermen, maar die blijkbaar ook vanuit de medische sector nog steeds ondersteund wordt. Deze week publiceerde het weekblad Knack een interview met psychiater Damiaan Denys die (terecht) zegt dat lijden bij het leven hoort, en dat het belangrijk is dat we dat accepteren. Want, voegt hij er echter aan toe “lijden kan een enorme drijfveer zijn. (…) Vincent van Gogh had nooit zoveel meesterwerken geschilderd als hij niet zoveel had geleden.”

Gele verf

Kunstgeschiedenislesje: Vincent Van Gogh was niet af en toe wat down. Vincent Van Gogh was ernstig ziek, al wordt dat laatste ontzettend geromantiseerd. Zo gaat er een melige motivational rond dat de kunstschilder gele verf dronk “omdat die kleur hem blij maakte en hoopte zo gelukkig te worden.” Van Gogh probeerde niet “gelukkiger te worden van gele verf”, Van Gogh wist dat verf giftig was en probeerde zichzelf van het leven te beroven. Herhaaldelijk. Uiteindelijk overleed hij aan de verwondingen die hij overhield aan die laatste zelfmoordpoging. Dat verheerlijken of zelfs zeggen dat zijn ziekte aan de basis ligt van zijn kunst is niet alleen kortzichtig, maar ook gevaarlijk.

Een tentoonstelling over Vincent van Gogh in Peking. Beeld WANG Zhao / AFP

Het zorgt ervoor dat kunstenaars zich niet tijdig laten behandelen omdat ze bang zijn om hun ‘spark’ te verliezen. Omdat ze denken dat het erbij hoort, dat het zelfs een must is. Ondanks dat steeds meer schrijvers en beeldend kunstenaars zich uitspreken tegen het romantiseren van “de getormenteerde kunstenaar” en zeggen dat ze hun beste werk pas konden realiseren nadat ze hun demonen bekampt hadden, ondergaan heel wat creatievelingen hun depressie of angststoornis lijdzaam. Ze weigeren behandeling en medicatie omdat ze bang zijn dat hun intense gevoelens zouden afzwakken en ze zo niet meer in staat zouden zijn om iets te creëren dat de moeite waard is, dat doorvoeld genoeg is om een reactie uit te lokken bij hun mogelijke publiek.

Het klopt dat mensen zich makkelijker kunnen vereenzelvigen met (kunst geïnspireerd op) lijden omdat wat ongelukkig maakt universeler is dan wat gelukkig maakt. Het is waarom liedjes over een gebroken hart ook beter scoren dan liedjes over een nieuw lief of een zonnige dag. Ikzelf ben waanzinnig dankbaar voor het werk van Sabrina Benaim, Jason Molina, Elliott Smith en Maggie Nelson, stuk voor stuk prachtige geesten die door hun demonen te beteugelen in hun kunst ervoor zorgden dat ik me minder alleen en meer begrepen voelde. Maar wanneer dat een argument wordt in de discussie over mentale gezondheid bij creatievelingen, plaatsen we de kunst boven de kunstenaar, het product boven de mens.

Zwarte hond

Bovendien leggen de woorden van Denys nog een andere wonde bloot. Er zijn inderdaad talrijke onderbouwde studies die een correlatie aantonen tussen creatieve geesten en depressie, maar een verband is daarom geen oorzaak. Het zou eerder zijn dat het creatieve brein vatbaarder is voor depressie door de manier waarop kunstenaars gewoon zijn om hun gevoelens telkens te herkauwen en zo diep mogelijk te beleven, dan dat een depressie creatiever maakt. Toen ikzelf geveld was door ernstige bijtwonden van mijn zwarte hond bleef ik mezelf voor de kop slaan “omdat ik er niets mee deed”, omdat ik geen blogposts kon pennen over hoe donker het allemaal was, of ik geen spitsvondige tweets wist te bedenken over mijn gesprekken met de psychiater. Wie zegt dat depressie de beste katalysator voor kunst is, is duidelijk nog nooit depressief geweest, en legt nog meer druk op mensen die zich zouden moeten concentreren op genezen in plaats van presteren.

Art imitates life en lijden is, zoals Denys aanhaalde, inherent aan dat leven. Maar lijden is daarom niet onherroepelijk verbonden aan kunst. Of kunst aan dat lijden. Laten we vooral onthouden dat artiesten als Frida Kahlo, T.S. Eliot, en Kurt Cobain niet creëerden dankzij hun ziekte, maar ondánks hun ziekte.

Wie met vragen zit over zelfdoding, kan terecht bij de Zelfmoordlijn op het gratis nummer 1813 en op de website zelfmoord1813.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234