Dinsdag 22/10/2019
Mark Elchardus. Beeld rv

Column Mark Elchardus

Laten we die Gouden Eeuw maar behouden

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen.

Er zijn dus mensen die vinden dat de Europese levenswijze niet mag worden verdedigd en die vinden dat de Gouden Eeuw moet worden geschrapt. Nieuwe radicalen?

Het Amsterdam Museum gaat de term ‘Gouden Eeuw’ niet meer gebruiken, klonk het vorige week, omdat het zo “andere perspectieven op de 17de eeuw mogelijk wil maken”. Uiteraard is de Gouden Eeuw een “culturele constructie”, resultaat van een zeer selectief gebruik van het verleden ter bevordering van de Nederlandse natievorming. Succesrijk ook. Zij heeft ertoe bijgedragen dat onze noorderburen zich de identiteit van een ondernemend volkje met wereldambities hebben aangepraat. Schwung en groei. Waarschijnlijk helpt dat die Hollanders zowaar bij export, maar verleidt het hen er ook toe een belastingparadijs op te zetten. Het verleden dat men zich geeft, is niet vrijblijvend.

Niets verandert vandaag zo snel als het verleden. Het schikt en herschikt zich naar de blik van elke historicus die er even naar kijkt. In het debat over de Gouden Eeuw botsten de blikken van de doener en het slachtoffer. Wie de Gouden Eeuw wil schrappen, vraagt meer aandacht voor de slachtoffers van ons verleden.

Het streven naar erkenning van de slachtoffers van het verleden (dat zich plooit naar de mondigheid van nieuwe ‘minderheden’ en op die manier steeds weer nieuwe slachtoffers produceert) uit zich op vele manieren. Symbolen moeten weg, zoals de Gouden Eeuw of Zwarte Piet. Standbeelden dienen verwijderd, bijvoorbeeld die van Leopold II. De beelden en gebouwen die blijven staan, krijgen ‘duidende’ plaatjes. Premiers en presidenten bieden collectieve excuses aan. De in imperialistische en nieuwsgierige tijden in onze musea opgeslagen objecten uit andere beschavingen dienen gerestitueerd. Schade geleden door kolonisatie of slavernij moet vergoed. Enzovoort.

Leitkultur

Is het je ook al opgevallen: die maatregelen worden het sterkst bepleit door mensen die het idee van een nationale identiteit verwerpen en schuimbekken als gesproken wordt van de verdediging van de Europese levenswijze. Voor hen dient de nationale of Europese identiteit elk moment weer aangepast aan wie net is gearriveerd. Daarom mag de verdediging van de Europese levenswijze zeker niet worden gekoppeld aan migratie. Voor die lui is de samenleving er een van mensen die, starend naar een wit blad, telkens opnieuw beginnen overleggen welke beschaving of levenswijze zij vandaag gaan bedenken. Een begrip als ‘Leitkultur’ jaagt hen de gordijnen in omdat het een continuïteit met het verleden koppelt aan de overtuiging dat een samenlevingsmodel dat langzaam is gegroeid, leidraad kan zijn bij verdere ontwikkeling en aanpassing. Twee opvattingen van gemeenschap staan hier diametraal tegenover elkaar: gemeenschap als de optelsom van de mensen die er op een gegeven moment deel van uitmaken, gemeenschap als continuïteit gecreëerd door een Leitkultur.

Het gekke nu is dat de lui die van geen continuïteit willen weten, tegelijk van oordeel zijn dat deze zo sterk is dat men mensen vandaag verantwoordelijk kan stellen voor wat generaties geleden gebeurde en anderen schadeloos kan stellen voor wat mensen eeuwen geleden overkwam. Zou dit op modderige logica kunnen wijzen? Het veronderstelt in elk geval een bijzonder sterke continuïteit van gemeenschap van levenden met doden uit een ver verleden. Een veel sterkere continuïteit dan wat de werking van een Leitkultur kan bewerkstelligen. Daarenboven wordt die continuïteit beoordeeld in termen van huidige nationaliteit (in het geval van restitutie, officiële excuses of schadeloosstelling) of van huidskleur (in het geval van respect en schadeloosstelling). Wat zou er gebeuren, mochten we voor het bepalen van nationale of Europese identiteit eenzelfde mate van continuïteit veronderstellen en dezelfde criteria hanteren. Men zou dan onherroepelijk de nationaliteit van zijn voorouders hebben. Migranten zouden er na generaties in hun nieuwe land nog steeds niet echt bijhoren. We zouden gemeenschap definiëren in termen van ras. In vergelijking ogen de nazi’s haast politiek correct.

Cultuurstrijd verheldert, maar vervreemdt ook. Misschien moeten we zoeken naar een nieuwe Gouden Eeuw, een symbool van verzoening, waarin vijanden besluiten tegenstanders te worden. De vrede van Westfalen misschien, die de godsdienstoorlogen beëindigde? Maar ja, die kwam er, net als die gouden tijd, ook in de zeventiende eeuw. Laten we die Gouden Eeuw dus maar behouden. Mensen worden trouwens niet beter van zelfvernedering en -ontmoediging. Beter dat een stipje op de wereldkaart zich groots voorstelt als een schip dat met volle zeilen de golven doorklieft. De verdediging van de Europese levenswijze wordt best aan de admiraal toevertrouwd, dus gekoppeld aan de voorzitter van de Europese Commissie. Die levenswijze heeft met de bevoegdheden van alle commissarissen te maken, ook al achten de meeste mensen ze vooral bedreigd door ongecontroleerde migratie en begint een oprecht gesprek met de Europeanen derhalve aan de buitengrens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234