Woensdag 23/10/2019

Opinie

Kunnen we Trump stoppen voor het te laat is?

Madeleine Albright. Beeld NYT

Madeleine Albright  is voormalig Amerikaans minister van Buitenlandse Zaken (Democratische Partij).

Op 28 april 1945, 73 jaar geleden, hingen Italianen het lijk van Benito Mussolini aan de voeten op aan het dak van een benzinestation in Milaan. Twee dagen later pleegde Adolf Hitler zelfmoord in zijn bunker onder de straten van een verwoest Berlijn. Het fascisme leek dood.

Om een herhaling te voorkomen, bundelden de overlevenden van de oorlog en van de Holocaust hun krachten om de Verenigde Naties in het leven te roepen, wereldwijde financiële instellingen te scheppen en met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens de rechtsregels te versterken. In 1989 viel de Berlijnse Muur en werd de lijst van verkozen regeringen langer, niet alleen in Centraal-Europa maar ook in Latijns-Amerika, Afrika en Azië. Bijna overal leken dictatuur plaats te maken voor democratie. De vrijheid was in opkomst.

Vandaag leven we in een nieuw tijdperk en stellen terrorisme, sektarische conflicten, kwetsbare grenzen, brutale sociale media en de cynische plannen van ambitieuze mannen de democratie op de proef. Het antwoord is niet evident. Het feit dat de meeste mensen in de meeste landen nog altijd in vrijheid en in vrede willen leven, is hoopgevend, maar we kunnen de onweerswolken die zich samenpakken niet negeren. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is de dreiging van het fascisme nooit zo groot geweest als nu.

We zien alarmsignalen zoals de onverbiddelijke zucht naar macht van de regerende partijen in Hongarije, de Filippijnen, Polen en Turkije – allemaal bondgenoten van de Verenigde Staten. De rauwe woede die het fascisme voedt, uit zich in de groei van nativistische bewegingen die zich verzetten tegen het idee van een verenigd Europa, zelfs in Duitsland, waar het rechtse Alternative für Deutschland nu de grootste oppositiepartij is. Het despotisme ligt op de loer in het Rusland van Vladimir Poetin, de man die Oekraïne binnenviel, buitenlandse democratieën ondermijnt, van politieke moorden wordt beschuldigd – een schaamteloze leugenaar en een trotse zoon van de KGB. Poetin begint nu aan een nieuwe ambtstermijn van zes jaar, terwijl in Venezuela Nicolás Maduro, een harde ideoloog, volgende maand een nepverkiezing zal winnen. In China heeft een gedwee Volkscongres de grondwet aangepast opdat Xi Jinping aan de macht zou kunnen blijven.

In het Middellandse Zeegebied zijn de beloften van de Arabische Lente verraden door autocratische leiders als Abdel Fattah el-Sisi in Egypte (ook net herverkozen), die de strijd tegen het terrorisme als excuus gebruikt om journalisten en politieke tegenstanders op te sluiten. Dankzij zijn bondgenoten in Moskou en Teheran behoudt de tiran Bashar al-Assad zijn wurggreep op een groot gedeelte van Syrië. In Afrika zijn de presidenten met de langste staat van dienst vaak de meest corrupte en richten ze jaar na jaar meer schade aan.

In deze context werkt het wispelturige presidentschap van Donald Trump een terugkeer van het fascisme in de hand. De vrijheid kan haar vele uitdagingen immers slechts overwinnen als Amerika een leidersrol speelt. Dat is een van de blijvende lessen die de 20ste eeuw ons heeft geleerd. Maar met wat hij zegt en doet – en niet doet – heeft Trump de invloed van de Verenigde Staten op het wereldtoneel gestadig ondergraven.

In plaats van internationale coalities te mobiliseren om de problemen van de wereld op te lossen, verkondigt hij de doctrine van 'elk land voor zich' en heeft hij Amerika geïsoleerd in domeinen als de handel, de klimaatverandering en de vrede in het Midden-Oosten. In plaats van creatieve diplomatie te bedrijven, heeft hij de buren en de bondgenoten van de VS beledigd, cruciale internationale akkoorden opgezegd en het State Department ontmanteld. 

In plaats van de waarden van een vrije maatschappij te verdedigen, heeft hij met zijn openlijke minachting voor de bouwstenen van de democratie de positie van dictators versterkt. Ze hoeven niet langer kritiek van de Verenigde Staten op schendingen van de mensenrechten of de burgerlijke vrijheden te vrezen. Integendeel, ze kunnen naar Trumps eigen uitspraken verwijzen om hun repressieve daden te rechtvaardigen.

Trump heeft de rechtbanken aangevallen, de media bespot, foltering verdedigd, politiebrutaliteit goedgepraat, zijn aanhangers aangespoord om kabaalmakers fysiek aan te pakken en – grappend of niet – dissidente opvattingen met verraad gelijkgesteld. Met zijn onderzoekscommissie naar vermeende verkiezingsfraude heeft hij getracht het vertrouwen in het Amerikaanse electorale proces te ondermijnen. Hij belastert immigranten en de landen waar ze vandaan komen. 

Zijn uitspraken botsen zo vaak met de waarheid dat ze uit onwetendheid lijken voort te komen, maar in werkelijkheid zijn ze berekend om de godsdienstige, sociale en raciale verdeeldheid te vergroten. In het buitenland verzet hij zich niet tegen tirannen maar lijkt hij hen sympathiek te vinden, en zien zij in hem hun spiegelbeeld. Als je een scenario voor de wederopstanding van het fascisme zou schrijven, zou de abdicatie van het Amerikaanse leiderschap een geloofwaardige eerste scène zijn.

Daarnaast bestaat het gevaar dat Trump een kettingreactie zal uitlokken die niemand nog zal kunnen stoppen. Zijn beleid tegenover Noord-Korea verandert van dag tot dag. Als Pyonyang zich straks niet soepel toont, zou het weer in sabelgekletter kunnen omslaan. Als Trump zijn dreigement om het nucleaire akkoord met Iran op te zeggen waarmaakt, zou dat het einde betekenen van een pact dat de wereld veiliger heeft gemaakt en zou hij op een kritiek moment de reputatie van de VS als betrouwbare partner beschadigen.

Trumps pleidooi voor protectionistische tolheffingen lokt tegenmaatregelen van belangrijke handelspartners uit, schept conflicten en brengt miljoenen van de export afhankelijke banen in het gedrang. De recente zuivering in zijn kabinet roept vragen op over de kwaliteit van zijn nieuwe raadgevers. Vandaag gaat John Bolton aan de slag als zijn adviseur voor de nationale veiligheid.

Wat moet er gebeuren? Ten eerste moeten we de waarheid verdedigen. Een vrije pers is niet de vijand van het Amerikaanse volk maar zijn beschermer. Ten tweede moeten we vechten voor het principe dat niemand boven de wet staat, zelfs de president niet. Ten derde moeten we allemaal helpen om het democratische proces te versterken door nieuwe kiezers te registreren, met respect naar onze tegenstanders te luisteren, stemmen te werven voor onze favoriete kandidaten en niet te luisteren naar de cynici en hun 'er is geen alternatief'.

Op mijn tachtigste vind ik het nog altijd inspirerend dat jonge mensen militeren voor het recht om zonder kogelvrij vest naar school te gaan.

We moeten ook nadenken over wat grootheid betekent. Kan een natie zich groot noemen als ze met dictators en autocraten heult, de mensenrechten negeert, het milieu vogelvrij verklaart en de diplomatie verwerpt, terwijl zowat elk ernstig probleem om internationale samenwerking vraagt?

Grootheid is geen kwestie van marmeren hotellobby's en militaire parades in Sovjetstijl. Amerika op zijn best is een land waar mensen met verschillende achtergronden samenwerken om ieders rechten te beschermen en ieders leven te verrijken. Dat is het model dat we altijd hebben nagestreefd en dat de wereld van ons verwacht. Geen enkele politicus mag die droom bezoedelen, zelfs niet de bewoner van het Witte Huis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234