Dinsdag 21/05/2019

Opinie

Kritiek op neoliberalisme hetzelfde als kritiek op cultuurmarxisme? Komaan zeg

Mark Elchardus Beeld ID/ photo agency

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

Rechts vond eindelijk een manier om de kritiek op het neoliberalisme te trivialiseren. Die kritiek is voor links, wat de kritiek op het cultuurmarxisme voor rechts is. Maar gaat die vergelijking op, zijn de kritiek op het zogeheten cultuurmarxisme en deze op het neoliberalisme van dezelfde orde, zoals eerder in De Standaard (9/9) en De Morgen werd geopperd (DM 16/9)

De waarheid van piemel en poes

De kritiek op het cultuurmarxisme, zoals we die horen bij de Nederlanders Thierry Baudet, Sid Lukkassen en Paul Cliteur – die in de Vlaamse pers plots veel aandacht en ruimte krijgen – heeft niets te maken met linkse denkers die een culturele eerder dan economische verklaring aanhangen. De intellectuele doelwitten van die kritiek zijn een paar auteurs die de economische analyse van Marx wilden verzoenen met de psychoanalyse van Sigmund Freud, zoals Wilhelm Reich en Herbert Marcuse. Rond ’68 genoten die enige populariteit. In 1969 bijvoorbeeld, verscheen Marcuses An essay on liberation (Een essay over bevrijding). Bevrijding was voor hem de bevrijding van de impuls en de begeerte, het verwerpen van (zelf)discipline. Omdat men volgens hem daarvoor niet op de al te gedisciplineerde en inmiddels comfortabel levende arbeiders kon rekenen, werd voor die strijd alle hoop op studenten, minderheden en gettobewoners gevestigd.

Men kan, als men wil, daarin een verantwoording lezen voor de stelling dat alles wat gezegd wordt vanuit een minderheidspositie heilig is. Vrijgesteld van kritiek. Binnen een beperkte groep van minderheidsactivisten treft men die houding vandaag ook daadwerkelijk aan. Kritiek op feministische standpunten wordt dan meteen beschouwd als een uiting van vrouwenhaat. Kritiek op de islam is islamofobie. Kritiek op corruptie in Afrika racisme. Op die manier is debat onmogelijk omdat de geldigheid van argumenten een kwestie wordt van biologische kenmerken en maatschappelijke positie: niet mijn argumenten, maar mijn biologische en etnische eigenschappen geven me gelijk; al het onaangename dat me overkomt is aan mijn slachtofferschap toe te schrijven. Op die manier wordt de discipline van het denken vervangen door een relativisme van aan piemel, poes of huidskleur gebonden ongenaakbare waarheden.

Minderheid

Als Baudet en co. daartegen reageren hebben ze een punt en mijn volmondige steun. Het is echter lachwekkend die sacralisering van de minderheidspositie te beschouwen als dominant in onze samenleving, laat staan als tekenend voor links. Zij wordt gedragen door een kleine, weliswaar roerige, frequent in de media opgevoerde minderheid, maar een kleine minderheid desalniettemin. Rechts wil wel graag laten geloven dat het om een dominante, machtige, linkse elite gaat. Een gedroomde vijand is dat. Alleen bestaat hij niet. Nog lachwekkender is het geloof dat deze bijzondere minderheidscultus of identiteitspolitiek, is gegroeid omdat een paar auteurs op het einde van de jaren 60 van de vorige eeuw pleitten voor de bevrijding van de begeerte en daardoor, kortstondig, enige door libido geschraagde populariteit genoten onder universiteitsstudenten.

De rechtse kritiek op die identiteitspolitiek overschat schromelijk het belang van dat verschijnsel, verbindt het onterecht met links en vergist zich schabouwelijk in de oorzaken ervan. Kan dat ook van de kritiek op het neoliberalisme worden beweerd?

Neoliberalisme

Neoliberalisme is de gebruikelijke omschrijving van het wereldregime waaronder sinds de jaren 70 van de vorige eeuw de globalisering zich voltrekt. Die groeiende interdependentie van de wereld, gestuwd door internationale handel en internationale stromen goederen, diensten, kennis en kapitaal, komt niet spontaan tot stand. Zij wordt door een bepaald beleidsregime gedragen. Kernelementen van dat neoliberale regime zijn deregulering, open markten, een kleine, zwakke overheid en het geloof dat markten zichzelf kunnen reguleren, daartoe geen overheid behoeven.

Dat regime heeft een aantal gevolgen. De beslissingsruimte van nationale democratische politiek krimpt. Democratie wordt getrivialiseerd omdat nationale overheden steeds minder bewegingsruimte hebben. Multinationale ordernemingen worden belangrijker dan staten. De mate van regulering die er is, komt tot stand via internationale instellingen en is sterk beïnvloed door het personeel en de lobbyisten van grote banken en bedrijven.

Tussen het failliet van Lehman Brothers in 2008 en de verkiezing van Trump in 2016 werd de crisis van dat regime voor steeds meer mensen duidelijk. De ontoereikend gereguleerde verplaatsingen van kapitaal ontwrichten al te frequent nationale economieën. Het regime is vatbaar voor systeemcrises zoals die van 2007-2008 met haar lange nasleep aan economische stagnatie en lage groei. Onder dat regime groeide ook een wereld(wan)orde gekenmerkt door grote illegale migratiestromen, kantelende staten en zelden geziene hoeveelheden vluchtelingen. Op wereldschaal neemt de ongelijkheid tussen landen af, maar binnen veel landen is de ongelijkheid toegenomen. Sommige landen konden tot nog toe vrij goed ontsnappen aan een aantal van die gevolgen, waaronder België. Maar onder invloed van het vrij verkeer van kapitaal neemt de druk toe om multinationals nagenoeg vrij te stellen van belastingen, de verzorgingsstaat af te bouwen en de arbeidsmarkt te flexibiliseren. Hier als elders maken rechtse regeringen precies van die negatieve gevolgen hun centrale sociaal-economische programmapunten.

Overweldigd

De reacties op de crisis van het neoliberale regime bleven niet uit. Het verlies van nationale zeggenschap zorgt in verschillende landen voor de opkomst van nationalistische en ultranationalistische partijen. Mensen verliezen vertrouwen in bovenstatelijke projecten als de Europese Unie, alsook in de internationale instellingen. De Amerikaanse president werd verkozen met een campagne gericht op isolatie en protectionisme, het bouwen van een muur, het uitsluiten van moslims. Dat lijkt tekenend voor de weg die verschillende landen inslaan. Het risico is reëel dat landen meer en meer in verdeelde slagorde optrekken en daardoor machteloos staan tegenover de grote uitdagingen: ongecontroleerde massamigratie, terrorisme, klimaatsverandering, cyberoorlog. Vele mensen hebben het gevoel overweldigd te worden. Gegrepen te zijn in maatschappelijke neergang. Het neoliberale regime heeft een immense verzuchting naar zekerheid, veiligheid en eigenheid gebaard. Het is niet zeker dat deze kunnen worden beantwoord zonder te verzanden in een stagnerende wereld van botsende, naar binnen gekeerde nationalismen.

De kritiek op dat neoliberale regime is van dezelfde orde als het belachelijke en verwarde gedoe rond cultuurmarxisme? Komaan zeg. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.