Zaterdag 20/04/2019

Opinie

Klimaatwet is helemaal geen “ongedekte cheque”

Jongeren in Brussel komen op voor een ambitieus klimaatbeleid. Beeld Tim Dirven

Sigrid Pauwels is juriste en verbonden aan het onderzoeksteam Metropolitan Legal Lab van de Universiteit Antwerpen. Het team onderzoekt de relatie tussen recht en grootstedelijke uitdagingen.

Na weken intens debat gebeurt het plots: het gaat niet meer over het klimaat zelf, maar over een klimaatwet. Het klimaatvraagstuk wordt neergezet als een juridisch probleem dat zelfs vraagt om een wijziging van de Grondwet. Deze klimaatjuridisering was voorspelbaar. Ten eerste omdat men meteen naar wetgeving grijpt om het gedrag van mensen klimaatvriendelijker te maken, ten tweede omdat klimaatwetgeving sorteert onder verschillende bevoegdheidsniveaus die niet op elkaar zijn afgestemd.

Dat de juridische focus nu wordt verplaatst van de inhoud naar de techniek van de klimaatwetgeving is evenwel een weloverwogen keuze die aansluit bij rechtswetenschappelijk onderzoek en veel meer dan een “ongedekte cheque”, waar Peter De Roover (N-VA) het over heeft.

In het recente verleden werd de moeilijke verhouding tussen klimaatdoelstellingen en wetgeving al duidelijk. Een jaar geleden bijvoorbeeld bracht een aantal milieuorganisaties dagvaardingen uit tegen het Vlaams Gewest omdat te weinig werd ondernomen ter verbetering van de luchtkwaliteit. Toenmalig minister Schauvliege (CD&V) werd meteen aan de tand gevoeld. Zij reageerde eerst defensief: “Ik kan toch niet iedereen verplichten om de auto te laten staan…” Aansluitend wees ze echter op de juridische complexiteit van de problematiek, die een effectieve aanpak in de weg staat: verschillende wetgeving (lokaal, regionaal, nationaal en internationaal) pakt deelproblemen op een geïsoleerde manier aan, terwijl ze net nauw met elkaar zijn verweven. Er is met andere woorden een gebrek aan juridische afstemming op diverse niveaus en tussen verschillende rechtsdomeinen onderling.

Sigrid Pauwels. Beeld rv

We kunnen nog wel een poosje doorgaan met betogen en discussiëren, maar we zouden veel tijd en energie sparen als we leren uit fouten en oplossingen in het buitenland. Een tekenend voorbeeld is de schade die in 2012 werd aangericht door orkaan Sandy in New York en New Jersey. Wetenschappers verbinden dit soort superstormen rechtstreeks met de klimaatverandering. Om de geteisterde gebieden snel weer op te bouwen, besloot de Amerikaanse overheid een ontwerpwedstrijd te lanceren, Rebuild by Design. De opdracht was om een innovatief ontwerp te maken voor de bouw van “veerkrachtige” steden, die preventief beter zijn bestand tegen klimaatverandering.

Wat bleek? De ontwerpuitdaging zelf was geen probleem, maar wel de realisatie ervan. Gelaagde en verspreide wetgeving was een echte stoorzender. Er ontstond een onontwarbaar kluwen van juridische problemen: wie is allemaal bevoegd voor de nodige vergunningen? Wie bepaalt hoe de wegeninfrastructuur wordt uitgezet? Wie organiseert het openbaar vervoer? Wie is de eigenaar van de betrokken gronden, de ondergrond, de waterlopen of het luchtruim binnen het project en hoe kunnen die eigenaars hun rechten laten gelden? Wat als iemand niet wil meewerken?

Toonaangevende Amerikaanse juristen waarschuwden toen al dat het klimaatbeleid wordt verlamd omdat oplossingen ontaarden in juridische problemen. In die context werd een meer effectieve relatie tussen klimaat en regelgeving ontwikkeld: adaptief of veerkrachtig recht. Wat betekent dat?

Adaptieve klimaatwetgeving gaat niet zozeer over de inhoud, wel over rechtstechniek. Klimaatwetgeving is namelijk geen juridisch wondermiddel, maar een manier om oplossingen voor het klimaat die door wetenschappers worden bedacht snel om te zetten in effectieve en sociaal geaccepteerde acties. Niet alleen het leefmilieu, maar ook het recht moet daarom een adaptief of veerkrachtig systeem worden, dat zichzelf proactief organiseert en bijstuurt. De dynamiek van klimaatverandering en -wetenschap is niet te vergelijken met het tempo waaraan wetgeving wordt gemaakt of bijgestuurd. Het heeft geen zin om deze dynamiek achterna te hollen. 

Een klimaatwet riskeert dan bij voorbaat verouderd te zijn. Beter is het om een wetgevend kader enkel op hoofdlijnen uit te zetten, niet als een inhoudelijke uitwerking van doelstellingen, maar een recept om overheden op verschillende niveaus met elkaar en met wetenschappers, burgers en ondernemers te laten samenwerken rond prioritaire klimaatdoelstellingen. Dat is onder andere mogelijk via een convenant tussen actoren, dat op bestuurlijk niveau wordt afgesloten en systematisch wordt geëvalueerd en bijgestuurd, zoals dat bijvoorbeeld gebeurt voor Amerikaans water- en bosbeheer.

Kortom, aanpassingen van ons juridisch systeem die meer samenwerking tussen de verschillende bestuursniveaus ondersteunen, zoals de geplande grondwetswijziging, zijn een constructieve stap naar een beter klimaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.