Vrijdag 14/08/2020

OpinieRoland Straetmans

Klassiek woon-zorgcentrum heeft zijn beste tijd gehad, tijd voor het Deense model

Een namiddag in het woon-zorgcentrum Damiaan in Tremelo. Ons land is koploper in het aantal inwoners van wzc's: met 8,8 procent van de 65-plussers en 24 procent van de 80-plussers in wzc’s, spant ons land de kroon in Europa. Beeld Joel Hoylaerts/Photo News

Roland Straetmans is directeur strategie van Zorgbedrijf Rivierenland. Hij schrijft dit stuk in eigen naam.

België behoort tot de wereldtop van de landen met het grootst aantal coronadoden per 100.000 inwoners; twee derde van die doden waren bewoners van woon-zorgcentra (wzc). Minder bekend is dat ons land ook koploper is in het aantal bewoners van wzc’s, zoals blijkt uit een rapport van het Europees netwerk inzake sociaal beleid (2018).

Met 8,8 procent van de 65-plussers en 24 procent van de 80-plussers in wzc’s, spant ons land de kroon. Er bestaat dus minstens een correlatie tussen het hoge Belgische coronadodental en het groot aantal bewoners in de Belgische wzc’s.

De pandemie legde wel meer pijnpunten bloot die verband houden met de verregaande institutionalisering van onze ouderenzorg. De grote opsluiting tijdens de lockdown maakte duidelijk dat vrijheidsbeperking integraal onderdeel is van het leven in een wzc en dat in grenssituaties een aantal mensenrechten in deze instellingen noodgedwongen even dienen opgeschort. Kan het dan anders? 

De landen van Noord-Europa trokken zo’n kwart eeuw geleden voluit de kaart van de de-institutionalisering in de ouderenzorg. Ze scoren vandaag hoog op klantentevredenheid en dat met bijna de helft minder inwoners in klassieke wzc’s. Om die reden vroeg de Nederlandse Tweede Kamer in 2019 aan Vilans, een kenniscentrum voor langdurige zorg, om een rapport te maken rond de evolutie van de ouderen- en gehandicaptenzorg in Scandinavië.

Plejeboliger

Uit het rapport blijkt dat vooral Denemarken snel schakelde. De Denen stemden in 1987 een wet die een einde maakte aan de bouw van verpleeghuizen voor ouderen – toen de dominante woon-zorgformule. Sindsdien is zo lang mogelijk thuis blijven wonen de boodschap voor zowel ouderen als mensen met een beperking. Thuisdiensten maken het mogelijk zelfredzaam te blijven. Een diversiteit van woonvormen verving grotendeels de traditionele verpleeghuizen.

Zo kwamen er geclusterde woonvormen – ‘plejeboliger’ – waarbij wonen en zorg gescheiden zijn. Hier komen ouderen terecht met een zware fysieke of mentale zorgbehoefte. In deze woonformule heeft elke bewoner een eigen badkamer en keuken. Deze huurwoningen zijn verbonden aan een centrum met gezamenlijke voorzieningen dat 24 uur per dag bemand is door zorgprofessionals. De zorg is gefinancierd door de gemeente.

Het afbouwscenario – gevolg van de wet van 1987 – werkt nu nog door in de slinkende bewonersaantallen van de klassieke verpleeghuizen. In 2018 telden deze nog 3.349 mensen op een bevolking van 5,9 miljoen inwoners. Pro memorie: in de Vlaamse wzc’s leven zo’n 80.000 ouderen.

De scheiding tussen wonen en zorg in de plejeboliger geeft de bewoners een zekere autonomie die onhaalbaar is in verpleeghuizen of wzc’s. Als huurder behouden ze de rechten die de huurwetgeving biedt en zijn ze baas in ‘eigen kot’.

Daarnaast komt community living sinds 1987 steeds meer voor. Mensen kopen een eigen woning op een gemeenschappelijk terrein. Ze delen ruimtes en een zeker gemeenschapsleven. Als het nodig is kunnen ze elkaar zorg en ondersteuning geven, zodat het makkelijker wordt om zelfstandig thuis te blijven wonen.

Zo’n 80.000 Deense senioren overwogen in 2016 om binnen de vijf jaar in zo’n seniorgemeenschap te gaan wonen. Onderzoek wijst uit dat de bewoners van deze woongemeenschappen een hogere levenskwaliteit ervaren en tot zeven keer minder gebruik maken van praktische ondersteuning van de gemeente.

De de-institutionalisering van de ouderenzorg was niet mogelijk zonder een uitgesproken verschuiving naar de thuiszorg. De nadruk ligt daar op zelfredzaamheid. Thuiszorg krijg je in Denemarken alleen na een intensieve individuele indicatiestelling. Het doel is altijd het herstel en verbeteren van de mentale en fysieke functionaliteit. ‘Renablement’ is het kernwoord: via specifieke training herwinnen mensen de vaardigheden die ze nodig hebben om hun plaats als autonoom individu weer in te nemen.

En bij ons?

Je hoort ook hier in veel commentaren de roep naar meer kleinschalige woonzorgmodellen voor ouderen. De scheiding tussen wonen en zorg, zoals in Denemarken, is voor mij even belangrijk. Idealiter betekent het dat mensen ook in collectieve woonvormen als eigenaar of huurder zélf kiezen wie hen verzorgt en op welk moment.

In Denemarken (en de rest van Scandinavië) zijn gemeenten de belangrijkste bestuurslaag voor ouderen- en gehandicaptenzorg, terwijl de landelijke overheid een kader uittekent. De gemeente – of de eerstelijnszone – is ook bij ons het best in staat is om de woon- en zorgbehoeften van haar ouderen correct in te schatten. 

Laten we onze gemeenten daarom gronden bestemmen voor woon-zorgzones, kangoeroewonen, community living enzovoort, liefst in de nabijheid van dienstencentra nieuwe stijl met een uitgebreid aanbod aan zorgdiensten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234