Dinsdag 22/10/2019

Opinie

Kapitalisme, het communisme van de vervuiling

Beeld ANP

Joachim Mergeay is wetenschapper, boomverzorger en landbouwer.

De Britse krant Financial Times stelt dat de vrije markt en het kapitalisme maar kunnen overleven als ze inzetten op winst met meerwaarde. Alleen is er geen echt vrije markt. Waaruit bestaat die zogezegde vrijheid? Heeft een pasgeboren kind eender waar ter wereld de vrijheid om niet op te moeten draaien voor een klimaatopwarming waar het niets aan heeft bijgedragen? Miljarden mensen wordt dag in, dag uit de keuzevrijheid ontnomen om niet te moeten opdraaien voor de kosten van die ‘vrije markt’.

In een notendop werkt het nu zo: een ondernemer produceert, en verbruikt gemeenschappelijke diensten en vervuilt zonder ervoor te betalen. Die kosten worden automatisch gesocialiseerd: of je wil of niet, het grondwater is vervuild met mest en pesticiden, het klimaat warmt op, de bodem is verontreinigd, het bos is weg. De consument heeft zijn goedkope product en kan tevreden zijn. In economisch jargon heet dat ‘externaliseren van kosten’. De niet-consument wordt opgezadeld met een vervuilde wereld en kan er niets aan veranderen. 

De zelfverklaarde voorvechters van de vrije markt zijn liberaal als het op winsten aankomt (“mijn eigen verdienste”), maar communisten als het op kostendeling aankomt. De honderd grootste producenten (Nestlé, Unilever...) zouden verlies maken als ze hun kosten volledig moesten internaliseren. De globale maatschappij subsidieert willens nillens de aandeelhouders van die bedrijven. Verbaast het nog dat er migratiestromen van mensen op gang komen die enkel opdraaien voor de westerse welvaart zonder eraan deel te kunnen nemen?

De ethische ondernemer, die de kosten van vervuiling beperkt en internaliseert, is een dommerik in dit kapitalisme. Hij moet opboksen tegen gesubsidieerde zooi zonder voor zijn duurzaamheid vergoed te worden. We vinden duurzame landbouw fijn, tot we de prijs zien. De prijs van de rooflandbouw betaal je vroeg of laat ook, maar die wordt lekker diffuus verdeeld over iedereen.

Veel verliezers

Heel ons economisch bestel draait op afwentelen van kosten naar de maatschappij, vaak met extra subsidies ‘voor de werkgelegenheid’. Waarom betaalt de transportsector anders amper taksen op brandstof? De VLAM kondigde trots aan dat België vorig jaar bijna twee miljoen ton vlees exporteerde. De mest blijft hier, en zorgt ervoor dat we de vuilste beken van heel Europa hebben. Wie wil zwemmen in een beek moet maar op vakantie. In deze ‘vrije markt’ heb je weinig winnaars, en veel verliezers. Maar het zijn de winnaars die de politiek beïnvloeden, terwijl de verliezers braaf de mantra ‘het is goed voor de economie en werkgelegenheid’ slikken.

Joachim Mergeay Beeld rv

Als je de milieu- en gezondheidskost van pakweg transport over de weg, pesticidengebruik, mestuitspoeling... zou moeten integreren in de prijs van een product of dienst, dan wordt een duurzame economie plots aantrekkelijker, want relatief goedkoper. Een biefstuk voor 15 euro per kilogram zal niet meer lukken, het zal eerder een veelvoud van die prijs zijn. Duur? Misschien, maar wel eerlijk. Nu betaal je die feitelijk ook al via je waterfactuur, je belastingen, je gezondheid. In een duurzame economie worden veel zaken automatisch goedkoper: minder transport betekent minder files, minder vervuiling, minder wegenwerken, minder kosten voor gezondheidszorg...

Zelfversterkend systeem

Wie dit leest, denkt vast dat ik weer de zoveelste bittere groene ben, een ecopessimist die vindt dat we terug naar de steentijd moeten en die veganisme wil opdringen. In wezen ben ik een ultraliberaal, die echter beseft dat vrijheid een tweesnijdend zwaard is. Vrijheid betekent ook dat je niemand dwingt om slachtoffer te worden van jouw levenswijze. Eet gerust elke dag biefstuk en koteletten, rijd met een SUV, vlieg naar je vakanties... Maar betaal godverdomme de echte prijs ervoor, en smeer de gevolgen ervan niet in andermans gezicht.

En het beleid? We moeten naar een economie die duurzaamheid automatisch stimuleert. Dat begint met het stoppen met subsidiëren van de grootste vervuilers, want dat heeft geleid tot de strop rond onze nek die maakt dat zelfs doorgewinterde kapitalisten doorhebben dat het zo niet meer verder kan.

Vrijheid van ondernemen moet blijven, maar waarbij de prijs aan de kassa de omgevingskosten van productie en consumptie integreert. Daar zit een enorme uitdaging in vervat, maar als we daarin slagen, krijgen we een zelfversterkend systeem van duurzaamheid. Het afwerpen van ecologische dogma’s is daarbij even noodzakelijk als het ontbloten van de leugens van de ‘vrije markt’. Ook op globaal vlak leidt dit uiteindelijk tot een socialere wereld waar arbeid overal evenveel waard is, en waar je de angel uit migratiestromen haalt.

Waar wachten we nog op?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234