Vrijdag 19/07/2019

Opinie

Kan Europa zijn buitengrens op een zachte manier hard maken?

Een jongen verzamelt lege blikken traangas na een protest in een vluchtelingenkamp aan de Griekse grens met Macedonië. Beeld EPA

Bob Pleysier is voormalig directeur-generaal van Fedasil.

De ontnuchterende vaststelling dat Europa niet meer bij machte is om de migratie naar zijn eigen territorium te beheersen illustreert dat de wereldorde van de 20ste eeuw niet meer is. De vluchtelingencrisis heeft het Europese project onderuitgehaald.

De humanitaire noodtoestand is maar een symptoom van een veel groter probleem. Europa wordt wakker in een wereld waarin zijn machtspositie wankelt en de wereldorde verschuift. Angst regeert het Avondland, en ook verlammende onmacht: 'Wat we ook doen, die migranten komen toch!' En aan de horizon dreigen door klimaatverandering en demografische explosie nog grotere migratiestromen. Het is, aldus Geert Mak, "the Perfect Storm".

De prikkeldraad van Orban, de terreur in Macedonië, de quota van Oostenrijk, de jungle van Calais of ons eigen Maximiliaanpark waren in de voorbije maanden even zoveel illustraties van het Europese dilemma: vrijheid of grens, Frontex of Operation Triton, Dublin of prikkeldraad. Europa zal zijn verregaande interne vrijheid (met Schengen als uithangbord) maar behouden als er goed bewaakte buitengrenzen zijn. De huidige wildgroei van prikkeldraad in Europa is een gevolg van het nonchalant omspringen met die buitengrenzen. Koortsachtig zoekt de EU naar een aanvaardbaar scenario om die buitengrens op een zachte manier hard te maken. De meest meelijwekkende illustratie daarvan was de pathetische oproep van Donald Tusk op 3 maart: "Vluchtelingen, kom alstublieft niet naar Europa." Op vrijdag 18 maart 2016 bleek de EU bereid daarvoor (een stuk van) zijn ziel te verkopen aan Turkije.

Historisch precedent

Alle EU-lidstaten gingen in het afgelopen jaar koortsachtig op zoek naar nieuwe strategieën om het eigen perceel zo goed mogelijk dicht te timmeren (prikkeldraad, confiscatie van goederen, verminderen van sociale rechten, grenscontroles, temporiseren met de asielprocedure...) of de migranten naar de buren door te sturen, wat het nieuwe woord 'doorwuifaanpak' opleverde.

De EU volgde tot op heden - Tusks smeekbede even terzijde gelaten - twee defensieve sporen om de migratie-influx te beheren:

1. Op de eerste plaats tracht Europa via een militair georganiseerde en hoogtechnologische controle de buitengrenzen van de Europese Unie gesloten te houden met Frontex, het agentschap dat de EU moet afgrendelen voor illegale immigratie. Dit beleid maakt de overtocht van de vluchtelingen tot een hachelijke en soms fatale onderneming, met een lucratieve mensensmokkel als nevenschade. Volgens de Internationale Organisatie voor Migratie zijn sinds 1993 meer dan 22.000 mensen omgekomen in de korte zeestraat bij Lampedusa.

2. Aan de andere kant probeert de EU via humanitaire acties en resoluties de catastrofale gevolgen van die grensbewaking te milderen en te verzachten, met als doel zoveel mogelijk levens te redden en mensenhandel te bestrijden (Operatie Triton).

Met het akkoord dat de EU en Turkije sloten op 18 maart opende de EU een derde spoor: de EU verliet de facto de geest van de Conventie van Genève en gaat nu officieel over tot de push-back van vluchtelingen. In een Europa dat gisteren de prikkeldraad op de grenzen van de Visograd-landen nog een schande vond, is dit een historisch precedent. Uit Griekenland zullen sinds deze week vluchtelingen teruggestuurd worden naar Turkije, een land dat de Conventie van Genève niet onderschrijft. Viktor Orban heeft het roer van Europa overgenomen van Donald Tusk.

De zwaktes van dit akkoord zijn memorabel: is dit plan met zijn overspannen timing überhaupt uitvoerbaar? Is Turkije een veilig land? Wat zal de EU doen als de smokkelroutes zich verleggen? Wie zal Turkije controleren, bewaken, sanctioneren? Hoe kan die één-op-één-overname worden georganiseerd? Vergt dit plan gesloten asielopvang op de Griekse eilanden? Mag Europa vluchtelingen exporteren naar uitzichtloze kampen?... Geen Europees politicus durft deze vragen voluit te beantwoorden.

Vier sterktes

Nochtans heeft dit plan (of beter: de krachtlijnen ervan) ook sterktes. Misschien verkeek John Crombez (sp.a) zich daarop toen hij het plan-Samsom (of het plan-Knaus) omarmde. Die vier sterktes: het is een Europees plan, het poogt de overtocht op een veilige manier zinloos te maken, het heeft de kiem van een gezamenlijke en dus uniform Europese asiel- en immigratieprocedure, en organiseert een collectieve resettlement (hervestiging) van vluchtelingen naar Europa.

Op basis van die sterktes zou de EU verder moeten durven te gaan. Binnenkort luwt ook deze vluchtelingencrisis. Het momentum voor de omslag in migratiebeleid en - fundamenteler - internationale politiek. In termen van Paul Scheffer: de EU moet zich realiseren dat ze nu haar grensbewaking moet exporteren omdat ze vroeger naliet haar vrijheid te exporteren.

Een nieuwe stad in Syrië misschien? Een charter city? Een Europese vrijstaat? Maar dan komt de EU wel akelig dicht bij de plannen van Recep Tayyip Erdogan.

Dat plan lijkt dus te wild want sinds het 'Wir schaffen das'-moment van Angela Merkel heeft geen staatsman/staatsvrouw het hoofd nog boven het maaiveld gestoken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden