Dinsdag 19/10/2021

De Verwarde Mens

Jonge verwarde mannen zijn geen uitzonderingen

null Beeld Foto ANP, bewerking de Volkskrant
Beeld Foto ANP, bewerking de Volkskrant

Vandaag staat Tarik Z. voor de rechter. Eind januari drong hij een NOS-studio binnen. Een verwarde tiener. In de weken erna bleken er plots meer Tarik Z.'s te bestaan: een autovernieler, een messenzwaaier, een kloosterklimmer. Jong, man en verward - hoe is dat te verklaren?

Hij komt om te praten over 'wereldzaken', zegt Tarik Z. (19) als hij met een nepwapen de NOS-studio binnendringt om zendtijd te eisen. Heel Nederland ziet op 29 januari live hoe hij in een net zwart pak 'in opdracht van geheime diensten' feiten naar buiten komt brengen 'die de huidige samenleving in twijfel trekken'. Maar nog voor hij zijn complottheorie uit de doeken kan doen, wordt de Delftse student door de politie op de grond gewerkt en afgevoerd.

Wat bezielde Tarik? Misschien wordt dat vandaag duidelijk, als de rechters in Lelystad zich buigen over zijn strafzaak. Het onderzoek naar zijn geestelijke toestand speelt daarin een belangrijke rol.

"Tarik is het middelpunt van een mediahype, maar het is absoluut geen uitzonderlijk geval", zegt psychiater Jeroen Zoeteman. "Als je in de forensische psychiatrie werkt, kom je bij wijze van spreken dagelijks zes van dit soort jongens tegen. Het verschil is dat hij er bijzonder keurig uitzag en dat hij zijn onsamenhangende verhaal hield voor een draaiende camera."

Personificatie van de verwarde mens

Juist om die reden is Tarik Z. uitgegroeid tot de personificatie van de verwarde mens. Net twee weken voor zijn arrestatie verscheen er een rapport van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie over incidenten met 'verwarde personen'. Daaruit blijkt dat de gemiddelde agent een werkdag per week doende is met burgers die ze niet allemaal op een rijtje hebben. Dat worden er volgens de politie steeds meer.

Tarik Z. valt de NOS-studio binnen. Beeld kos
Tarik Z. valt de NOS-studio binnen.Beeld kos

Daarna was de verwarde persoon ineens overal. Een messenzwaaier (23) in Groningen. Een autovernieler (27) in Beetsterzwaag. Een kloosterbeklimmer (22) in Tilburg. Een treinduwer (28) in Rotterdam. Wat opvalt aan de verwarde personen die de media halen: het zijn net als Tarik Z. vaak jongemannen van onder de 30. Hoe komt dat?

Psychische problemen die verward gedrag kunnen veroorzaken, steken vaak voor het eerst de kop op aan het begin van de volwassenheid, zegt psychiater Annemiek Kuijer, auteur van Psychosen bij adolescenten.

"We vermoeden dat sommige mensen een genetische aanleg hebben voor psychose, die wordt getriggerd door risicovolle omgevingsfactoren. Dat kan een traumatische gebeurtenis zijn, veel blowen, stress, maar ook een gebrekkige sociale inbedding: een beperkt netwerk van vrienden en familie."

Wie genetisch kwetsbaar is voor psychische problemen, wordt juist in de adolescentieperiode op de proef gesteld, zegt Kuijer. "Er wordt van je verwacht dat je zelfstandig gaat wonen, een opleiding afrondt, een baan vindt."

Er lopen dus vermoedelijk meer jongeren rond met onbehandelde psychische problemen dan oudere mensen. "Dat kan zich vertalen naar meer verwarde incidenten met jongeren", zegt Kuijer. "Als je al één of twee keer je hoofd hebt gestoten, leer je er beter mee omgaan. Wat oudere mensen zijn vaak wat verder in het onderkennen van hun kwetsbaarheden."

Als ze al hulp zoeken, zijn twintigers bovendien moeilijker te motiveren voor een behandeling, merkt Kuijer. "Je hebt op die leeftijd een grote behoefte aan autonomie, het gevoel van 'ik moet het allemaal zelf kunnen'. Twintigers zijn niet zo geneigd te luisteren naar anderen die het zogenaamd beter weten."

undefined

Spoedeisende psychiatrie

Psychiater Jeroen Zoeteman werkt op de Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam, de dienst die verantwoordelijk is voor de eerste opvang van cliënten in acute psychische nood. Dat gaat van mensen die 's nachts de buurt bij elkaar schreeuwen met bizarre teksten en personen die huisraad uit het raam kieperen tot mensen die op een dak dreigen met suïcide. Zijn cliënten zijn net zo goed jongeren als ouderen. Maar dat juist de opvallendste verwarde acties vaak gepleegd worden door jongere mannen, vindt Zoeteman wel verklaarbaar. "De eerste psychose in de adolescentie is vaak het meest kleurrijk, de waan is dan het meest complex qua verhaal."

Juist omdat jongeren nog niet zijn afgegleden in een psychiatrische ziektegeschiedenis, zijn ze tijdens de eerste waanervaring misschien wel het best in staat tot het plannen van een 'coherente actie', zegt Zoeteman. "Mensen die al meerdere psychosen hebben doorgemaakt zijn vaak tot weinig meer in staat. Voor hen is boodschappen doen al een hele onderneming, laat staan dat ze een tv-studio gijzelen. Ook slik je in dat geval vaak al psychofarmaca, die maken dat je afvlakt en weinig initiatief meer neemt. In het algemeen zijn twintigers meer doenerig dan veertigers, en dat verschil zie je ook terug bij psychiatrische patiënten."

null Beeld kos
Beeld kos

Mannen versus vrouwen

Mannen en vrouwen reageren verschillend op psychische ziekten. Zo zijn jongemannen vaak begin 20 als ze voor het eerst een psychose krijgen, zegt Kuijer. "Bij vrouwen begint het gemiddeld later, meer richting de 30."

Maar ook de uitingsvorm van psychische problemen is anders. Vrouwen richten zich eerder 'naar binnen', zeggen deskundigen. Typisch vrouwelijk gedrag zijn bijvoorbeeld depressieve huilbuien, jezelf beschadigen met scherpe voorwerpen, het veelvuldig slikken van kalmeringsmiddelen.

Terwijl mannen in soortgelijke situaties eerder 'externaliseren'. Dat wil zeggen dat ze agressiever worden, sneller proberen hun problemen te onderdrukken met drugs of alcohol, en vaker criminele acties ondernemen. Kortom, gedrag waarmee je sneller de krantenkolommen haalt.

Iemand die zich ernstig zorgen maakt over de ontsporende jongemannen, is psychotherapeut Kees van der Meer. Hij behandelt al dertig jaar veel adolescenten in de ggz, eerst in een grote instelling, nu als zelfstandige. "De problematiek neemt toe, juist bij mannen. Ik kan in Amsterdam inmiddels een stadion vullen met jonge gasten die compleet in de versukkeling lopen."

Van der Meer schetst een profiel van het type cliënt dat geregeld tegenover hem zit in de leren leunstoel in zijn behandelkamer. "Het zijn vaak slimme jongens. Tot aan hun eindexamen hebben ze redelijk aan de verwachtingen voldaan. Maar dan gaan ze studeren, op kamers, en verzuipen ze in de anonimiteit van zo'n grote onderwijsinstelling. Ze zijn sociaal niet handig, trekken zich terug op hun kamertje achter hun computer. Die heeft een enorme aantrekkingskracht. In het echte leven voelen dit soort jongens zich vaak een beetje het lulletje rozenwater dat nooit een vriendinnetje heeft gehad. Maar online zijn ze in het computerspel World of Warcraft de vigilant en plannen ze overvallen op een vijandelijk kamp. Daar zijn ze de held."

Jonge vrouwen lopen volgens Van der Meer veel minder risico om op deze manier vast te lopen. 'Want vrouwen zoeken hun veiligheid in de verbinding met anderen, die zijn sociaal meestal ook veel vaardiger. Die kletsen, die slijmen als het nodig is. Vergis je niet hoe belangrijk sociale vaardigheden in de moderne maatschappij zijn geworden, in opleidingen, op het werk, in relaties. Terwijl mannen hun veiligheid eerder vinden in het knokken. En mannen zijn vaak meer doeners dan praters. Het probleem is dat in onze maatschappij de waardering voor typisch mannelijke eigenschappen is weggevaagd.'

Syriëgangers

Vorige week bleek uit een politieanalyse van dossiers van jonge Syriëgangers, merendeels man, dat een aanzienlijk deel van hen voor vertrek kampte met psychosociale problemen. Het verbaast Van der Meer niks. 'Ik kan me wel voorstellen dat een gang naar Syrië aantrekkelijk is voor jongemannen die de weg een beetje kwijt zijn. Een oorlog is behalve triest namelijk ook waanzinnig spannend, en het doel is tenminste duidelijk. Je hoeft je hoofd daar niet stuk te breken op de zin van het leven.'

In ggz-instellingen is inmiddels ruim 70 procent van de werknemers vrouw. "Daar gebeurt hetzelfde als in het onderwijs", zegt Van der Meer. "Onbewust wordt vrouwelijk gedrag hoger aangeslagen dan mannelijk gedrag. In therapie wordt huilen toegejuicht. Maar wie zijn stem verheft, wordt gecorrigeerd. Mannen zijn sowieso minder geneigd om hulp te zoeken. Maar als ze het al doen, haken ze door deze cultuur vaak snel af."

Het toegenomen geregistreerde incidenten met verwarde personen wordt vaak in verband gebracht met bezuinigingen op de geestelijke gezondheidszorg. Of dat ook zo is, is nog niet onderzocht

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

Verregaande individualisering

Psychiater Kuijer denkt dat de verklaring complexer is."'Misschien is de conclusie wel dat de verregaande individualisering van de maatschappij verklaart dat meer incidenten optreden. Een sociale inbedding in een groep waarmee je je identificeert, is een van de belangrijkste beschermingsfactoren tegen psychische problemen, weten we uit onderzoek. Maar je ziet juist steeds meer gebroken gezinnen en lossere familiebanden."

Die verklaring spreekt ook uit een recent rapport in opdracht van de Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam, waarin het aantal incidenten met 'verwarde personen' per gemeente is vergeleken. Wat daarin opvalt: hoe kleiner de huishoudens in een gemeente, hoe groter het aantal incidenten met verwarde personen.

Als er niemand is om vreemde gedachten te corrigeren, zegt psychotherapeut Van der Meer, worden wanen versterkt. "De verwarde jongeman die alleen op zijn studentenkamertje zit, wordt niet meer tegengesproken. En op internet vind je figuren die jouw waanbeelden onderschrijven en versterken. Dan ga je verdwalen in je eigen perceptie van de werkelijkheid."

Mogelijk is zoiets ook gebeurd met Tarik Z., die in de NOS-studio in zijn brief waarschuwde voor 'acht zware explosieven in het land geplaatst, die radioactief materiaal bevatten'. Toch had advocaat Ton Visser diezelfde avond, vlak na de arrestatie, een naar eigen zeggen coherent, normaal gesprek met zijn nieuwe cliënt. "Tarik kwam op mij niet direct verward over."

Volgens psychotherapeut Van der Meer hoeft iemand die verward is ook niet altijd verward over te komen. "Je ziet vaker mensen met een afgebakende waan. Jongens die redelijk functioneren en in de rij bij de Albert Heijn geen problemen veroorzaken. Maar in stilte denken ze wel dat ze Jezus Christus zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234