Woensdag 30/11/2022

EssayJonathan Holslag

Jonathan Holslag: ‘Volgens China zou het wel eens afgelopen kunnen zijn met Rusland als regionale mogendheid’

Holslag laat zijn licht schijnen op de ontmoeting tussen Poetin en Xi. Beeld Wouter Maeckelberghe / AFP
Holslag laat zijn licht schijnen op de ontmoeting tussen Poetin en Xi.Beeld Wouter Maeckelberghe / AFP

Jonathan Holslag doceert aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij is de auteur van Van muur tot muur: de wereldpolitiek sinds 1989. Elke maand schrijft hij een essay voor De Morgen.

Jonathan Holslag

Het was een gepijnigde Vladimir Poetin, grauw, de blik terneergeslagen. Wat een contrast met de eerdere ontmoetingen tussen hem en de Chinese president Xi Jinping. Toen werd er steevast gedold en gelachen. Niets van dat dus deze week in de Oezbeekse stad Samarkand. “We staan gezamenlijk voor de totstandkoming van een democratische en multipolaire wereldorde”, denderde mijnheer Poetin. “Als het aankomt op de crisis in Oekraïne begrijpen we jullie vragen en bezorgdheid.” Toen hij die zin uitsprak, aarzelde hij en keek hij weg om daarna opnieuw in zijn steekkaarten te duiken. President Xi hoorde dit alles aan, kaarsrecht en gereserveerd gezeten aan de andere kant van de vergadertafel. “China is bereid met Rusland samen te werken en de verantwoordelijkheid op te nemen van een groot land met een grote verantwoordelijkheid”, wierp hij de spartelende Poetin gedistingeerd toe.

Het kan niet anders dan dat deze ongemakkelijke tweespraak nauwgezet werd voorbereid en dat de Russische president onder druk stond om te erkennen dat China met vragen en bezorgdheid zat. China kan bij momenten onbesuisd zijn, maar dit was zo’n moment waarop de behendigheid van Peking opnieuw zichtbaar werd. De bijeenkomst in de marge van de Shanghai Cooperation Organization (SCO) in Oezbekistan toont ook het opportunisme van China tegenover de oorlog in Oekraïne. Hoewel het vasthoudt aan het partnerschap met Rusland, wil het andere landen daardoor niet tegen zich in het harnas jagen en houdt het zoveel mogelijk de opties open. Peking is vandaag evenmin zeker welke kant het met Rusland en Poetin uitgaat.

Poetins gloriejaren

Voor Rusland is Chinese steun onmisbaar. Al sinds het aantreden van Vladimir Poetin in 2000 deed Moskou pogingen om de afhankelijkheid van Europa af te bouwen en de samenwerking met China op te drijven. “Het economische gewicht verschuift van de Atlantische Oceaan naar de Stille Oceaan”, concludeerde Vladimir Poetin, en hij gaf aan dat Rusland zijn energie-export naar Azië zou opvoeren van 3 naar 30 procent. Door het economische wasdom van Azië evolueerde Rusland van een marginale Europese zakenpartner naar een centrale actor die volop zijn geografische en geologische troeven uitspeelde.

Dat waren de gloriejaren van Vladimir Poetin. Energieprijzen piekten, schulden werden afgelost. In het binnenland veegde hij de vloer aan met magnaten als Michail Chodorkovski. De zalen van het Kremlin schitterden opnieuw. En boven op de torens van het Kremlin wapperde de tweekoppige adelaar, met de blik naar het Westen én naar het Oosten. Ondertussen verslechterden de relaties met het Westen, door de Amerikaanse invasie in Irak, de Rozenrevolutie in Georgië en de Oranjerevolutie in Oekraïne. Overal zag Poetin de hand van het Westen, en er was geen betere partner om die af te slaan dan China. Alle gezamenlijke verklaringen benadrukten het belang van soevereiniteit.

Het is tegen die achtergrond dat Rusland en China de SCO uitbouwden. De SCO richtte zich vooral tegen het terrorisme in Centraal-Azië. Terwijl Rusland militair zichtbaar bleef, kon China economisch terrein winnen. Moskou was bezorgd om de kenterende machtsbalans, maar Poetin meende dat Rusland vooral te afhankelijk bleef van het Westen. De NAVO en de islam vormden voor hem een veel grotere bedreiging dan de tienduizenden Chinezen die illegaal het Russische Verre Oosten bevolkten. “En als het nodig is,” vertrouwde een Kremlin-intimus me ooit toe, “zijn onze kernwapens onze levensverzekering.”

En toen annexeerde Rusland de Krim. “We zijn het Chinese volk en zijn leiders dankbaar omdat zij de historische en politieke context van de Krim steeds in overweging hebben genomen”, stelde Vladimir Poetin in 2014. Na de annexatie beval Poetin om wapensystemen uit het Oosten weg te halen en ze aan de grens met Europa te plaatsen. Opnieuw ebde het wantrouwen bij de Russen over China nooit volledig weg, maar de annexatie van de Krim maakte de breuk vooral met de Amerikanen onherstelbaar. De Europeanen, daar lagen de Russen niet echt wakker van.

Roof

China heeft de annexatie van de Krim nooit erkend. Toch zag Peking het belang in van samenwerking met Rusland. Rusland was een belangrijke partner tegen Amerika. Het deelde de autoritaire objectieven. Rusland vormde een nuttige afzetmarkt. Tussen 2014 en 2021 verdubbelde de Chinese uitvoer. Uiteraard lonkte China naar de grondstoffen. Tussen 2014 en 2021 verdubbelde de invoer van olie. Chinese investeerders waren gebrand op de eindeloze landbouwgebieden, de mijnen, de houtvoorraden. Rusland was een natuurlijke schat die voor het grijpen lag.

Niettegenstaande dat opportunisme bleven vele Chinezen historische rancune koesteren. Chinese studenten leren nog steeds hoe tsaar Alexander II in de negentiende eeuw ruim 1,5 miljoen vierkante kilometer Chinees gebied afhandig maakte in de verdragen van Aigun en Peking, hoe Mantsjoerije, Mongolië en grote brokken van Centraal-Azië van het verzwakte Qing-keizerrijk naar het Russische keizerrijk gingen. De Chinese eeuw van vernedering heeft een aanzienlijke Russische dimensie.

In een artikel eerder dit jaar stelde Feng Yujun, professor aan de Fudan-universiteit in Shanghai, voor om die ongelijke verdragen recht te zetten. Zijn collega Jin Canrong was in een interview nog duidelijker: “Sommige mensen roepen nu dat we niet moeten vergeten dat Rusland onze voorvaderen heeft beroofd. Dat is een historisch feit, maar laten we er nu vooral voor zorgen dat wat we in ons bezit hebben niet opnieuw afgepakt kan worden, en dan regelen we die zaak van onze voorvaderen later wel.” China wachtte dus geduldig terwijl de machtsbalans verder in zijn voordeel kantelde. Vandaag is de Chinese economie al negen keer groter dan de Russische.

Twijfel

De Russische invasie dit jaar, en vooral de opmars richting Kiev schokte China. Poetin informeerde Xi Jinping over zijn invasieplannen maar duidde de omvang van de ‘speciale operatie’ onvolledig. Chinese inlichtingendiensten hadden blijkbaar ook een beperkt zicht op wat Rusland van plan was. De Chinezen hadden snel door dat de oorlog risico’s inhield, en dat de relaties met landen in Europa, de Kaukasus en Centraal-Azië onder druk stonden. Toen Rusland op weerstand bleek te botsen, rees ook in Peking de twijfel of Poetin zijn slag zou thuishalen. De slachtpartij in Boetsja kwam ook in China hard aan. Toen Moskou in maart zinspeelde op een kernoorlog, volgde uit Peking een discreet doch duidelijk signaal dat het daar niet mee opgezet was.

Waar staan we nu? Chinese internetfora sympathiseren met Rusland. “De Amerikanen zijn de werkelijke boosdoener”, meent een blogger uit Wuhan. “Rusland zal Oekraïne van de kaart vegen als vergelding”, schrijft een andere. “We moeten deze oorlog mee winnen en het Westen ten val te brengen.” Maar deskundigen aarzelen. “Ik vermoed dat de objectieven van Rusland niet gerealiseerd zullen worden”, oppert professor Feng Yujun. “Hoe de oorlog ook evolueert, het is duidelijk dat Rusland faalt en wellicht afstevent op isolatie en marginalisatie.” Gong Fangbin, een generaal aan de defensie-universiteit, treedt hem bij: “Rusland heeft het verkeerde pad gekozen en wil macht verwerven met brute militaire actie, terwijl de competitie in deze eeuw afhangt van talent, technologie en rijkdom.” Hij vervolgt dat als Rusland dat niet inziet, een ongeëvenaarde mislukking zal volgen.

Ook Zhao Huasheng, professor Internationale Studies aan Fudan, onderstreept de risico’s. Hoe langer het conflict aansleept, hoe meer China’s relaties met andere Europese landen geschaad worden. Maar China kan Rusland niet laten vallen. Aan de basis van het conflict ligt de invloed van het Westen en daar, zo meent hij, wil ook China van af. Verder schrijft hij: “In het geval van een oorlog om Taiwan, hebben we baat bij de pijpleidingen en spoorwegen naar Rusland die moeilijker door Amerika getroffen kunnen worden. We kunnen dan ook in eigen munten handeldrijven om Amerika’s macht te omzeilen. Als we Rusland nu laten vallen, krijgen we dan het mes in onze rug.”

Kansen

Andere deskundigen zien kansen. Zo voert professor Hu Weixin aan dat de westerse sancties andere landen aanzetten om zich te ontkoppelen van betalingssystemen zoals Swift, en dat regionale organisaties als de SCO de plek van globale organisaties zullen innemen. Chen Wenling is dezelfde mening toegedaan: hoe meer landen autonomie nastreven, hoe sneller de westerse economische macht afbrokkelt. Yang Jiemian stelt dat de westerse sancties ontwikkelingslanden erg achterdochtig hebben gemaakt en dat China daar kan op inspelen.

Kortom, volgens de Chinezen zou het wellicht weleens afgelopen kunnen zijn met Ruslands positie als regionale mogendheid. Dat is slecht nieuws, omdat het nu niet meer zeker is van een stabiele partner die rugdekking biedt in een mogelijk conflict in het Oosten. Maar in elke crisis schuilt ook een kans.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234