Zondag 04/12/2022

OpinieJonathan Holslag

Jonathan Holslag: De dreigingen nemen toe terwijl de invloed van Europa slinkt

Jonathan Holslag. Beeld Wouter Maeckelberghe, Photo News
Jonathan Holslag.Beeld Wouter Maeckelberghe, Photo News

Jonathan Holslag doceert aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij is de auteur van Van muur tot muur: de wereldpolitiek sinds 1989. Elke maand schrijft hij een essay voor De Morgen.

Jonathan Holslag

De zomer in Noordwest-Europa was heerlijk. Je hoefde er niet eens voor weg. Een maand lang vertoefde de Mediterranée in onze eigen tuin. Met de zwaluwen tollend in de blauwe lucht en een briesje dat ’s avonds soms verkoeling bracht, leek het alsof de natuur een hangmat voor ons uitrolde. Ook nu de dagen korter worden, buitjes het plantenrijk doen herleven en de herfst door het gebladerte fluistert, voelt het onwezenlijk om het geraas van de woeste wereldpolitiek op u los te laten. Wat een stiel. Nochtans is het belangrijk dat we ook de tijd tussen onze zomervakanties zinvol besteden om ervoor te zorgen dat we kunnen blijven genieten. Laat me in deze tekst uitleggen wat er op het spel staat en vooral hoe u aan de slag kunt.

Vakantiemodus

Alles wankelt in de wereldpolitiek, maar deze zomer leek het contrast tussen de vakantiemodus van het rijke Europa en de toestand elders in de wereld surreëel. Europa was de voorbije maanden een hotelkamer met een bordje “niet storen” aan de deurklink. Overal rondom het vakantiedorp laaiden de vlammen op. Letterlijk. Als de bosbranden in Zuid-Europa een voorproef zijn van de gevolgen van de klimaatopwarming, dan staan we er niet goed voor. De afgelopen vijftien jaar heeft het in Europa nog nooit zo hard gebrand. Spanje en Portugal verwoestijnen. De vruchtbare toplaag waait er weg. Wij genieten van het mediterrane weer; elders begint Europa te lijken op Afrika.

In Oekraïne bleef het Russische front van terreur traag terrein winnen. Vooral de Russische huurlingen gaan gruwelijk te keer. Bellingcat reconstrueerde hoe een strijder van het zogenoemde Akhmat-bataljon een Oekraïense oorlogsgevangene met een blauw breekmes castreerde, executeerde en achter een auto over verbrokkeld asfalt sleepte. Het is van de Joegoslavische oorlogen geleden dat zulke horror zich zo dichtbij voltrok. Terwijl wij van onze vakantie genoten, werkten Russische arbeiders onafgebroken in de wapenfabrieken om in steden als Kramatorsk de komende maanden het volle pond te geven.

De gordel van geweld rond Europa sluit zich. Meer naar het zuiden, worden de breuklijnen in de Balkan opnieuw zichtbaar, in Kosovo, waar de Servische minderheid zich geviseerd voelt, en in Bosnië, waar de Servische minderheid dreigt met afscheiding. Op de Levant zetten Turkije en Iran zich schrap voor een offensief tegen de Koerden in Syrië. Rusland, ook aanwezig in dat land laat begaan.

Israël en de Palestijnse milities in Gaza bestoken elkaar met raketten; de ene partij al doeltreffender dan de andere. In de maand juli staken drie keer meer vluchtelingen en migranten de Middellandse Zee over dan in juli vorig jaar. In Afrika doen stijgende voedselprijzen, droogte en geweld de migratiestromen uitdijen.

Gemiste kansen

Bestaat er een patroon? Keer op keer trekt het rijke Europa zich tijdens de zomer luchthartig op teenslippers terug. Om vervolgens bestookt te worden door onheil, maar een jaar later alsnog te concluderen: het valt allemaal wel mee. Hadden we het immers net niet over de Joegoslavische oorlogen? Ook toen, in de jaren negentig, somberde men over de toekomst van Europa. We zijn twintig jaar verder en we doen nog altijd waar we zin in hebben.

Toch wordt de veiligheidsomgeving uitdagender. Er zijn meer oorlogen. Rondom Europa, van Oekraïne, over het Midden-Oosten tot Afrika, zijn er vandaag dubbel zoveel vluchtelingen. De bevolking in Afrika en het Midden-Oosten, twee onstabiele en vaak arme gebieden, groeide de voorbije drie decennia jaarlijks met 28 miljoen; de komende dertig jaar met 42 miljoen. Tezelfdertijd heeft Europa macht verloren.

De voorbije dertig jaar vertegenwoordigde het ongeveer 20 procent van de wereldeconomie; de komende dertig jaar zakt dat wellicht naar 10 procent. Ten tijde van de Joegoslavische oorlogen, groeide de welvaart van de West-Europeanen; nu is dat niet het geval. Bovenal zijn de Amerikanen minder gewillig om Europa te hulp te snellen en kijken zij naar Azië.

De dreigingen nemen toe terwijl de invloed van Europa slinkt. Europa heeft talrijke waarschuwingen gekregen, maar er weinig mee gedaan. Na de Joegoslavische oorlogen nam het zich voor om meer te investeren in veiligheid en defensie. Als aandeel van het bruto binnenlandse product (bbp), zitten we nog steeds onder het peil van de jaren-negentig.

Met de hete adem van Japan, Zuid-Korea en stilaan ook van China in de nek, nam Europa zich in 2000 voor om drie procent van het bbp uit te geven aan onderzoek. We geraakten maar aan 2,3 procent. Na de crisis van de Eurozone, beseften we zeer goed dat als we de geldkraan opendraaiden, we er ook voor moesten zorgen dat dat geld naar zinvolle sectoren vloeide om onze economie zo sterker te maken. We zijn net minder gaan investeren.

Nieuwe natuurrampen leerden ons dat we duurzamer moeten worden. Europa pakte uit met de Green New Deal. Maar van plannen om Europese producenten te beschermen door ingevoerde vervuilende producten te belasten, kwam amper wat terecht. In 2020 brak de coronapandemie uit. Die bevestigde dat het zinvol was om minder afhankelijk te worden van producenten als China. Het omgekeerde gebeurde.

Tijdens de lockdowns leerden burgers nog meer gebruik te maken van webwinkels en werd de Europese markt meer dan ooit overspoeld door Chinese spulletjes. Europa heeft twintig jaar lang uitgeblonken in kansen missen en dat heeft ons nog kwetsbaarder gemaakt.

Stabiliteit op lange termijn

De voorbije generaties politici hebben verzaakt aan hun verantwoordelijkheid. Zoveel is duidelijk. Hervormen komt vaak neer op het doorschuiven van verantwoordelijkheid, grote plannen presenteren en hopen dat een volgende regering de factuur betaalt, of, even erg, geld drukken en er weinig nuttigs mee doen. Daarmee koopt men stabiliteit op korte termijn ten koste van de stabiliteit op lange termijn. De vraag blijft of politici hoegenaamd kans maken indien zij zouden doen wat ze moeten doen.

Stel dat iemand zich kandidaat stelt met een belofte om versneld werk te maken van een duurzame herindustrialisering van Europa, maar dat zo'n aanpassing op korte termijn zou kunnen zorgen dat sommige goederen in de winkel pakweg tien procent duurder worden: zou u zo’n programma de kans geven? Stel dat iemand opkomt met de belofte om op lange termijn de energieveiligheid te garanderen, maar dat elk gezin daar de komende jaren enkele honderden euro’s in zou moeten investeren, zou u dat overwegen?

We kunnen het bij dergelijke kwesties nog hebben over hoe we die lasten verdelen, maar uiteindelijk vertonen we in onze kleine levens hetzelfde uitstelgedrag als dat van vele politici op grote schaal. Het een is wellicht ook het gevolg van het andere. Kordaat leiderschap wordt door een rijke democratie zelden beloond.

Hetzelfde geldt voor bedrijven. We vitten op multinationals, op het kapitalisme, maar hoe ver reikt onze wilskracht om het systeem te veranderen? Kunnen we die bedrijven de rug toekeren? Willen we betere alternatieven steunen? De bazin van een grote Nederlandse keten zei het onlangs zo tegen me: “We kunnen ons alleen maar mee laten drijven met de stroom.”

Burger-strijder

Het moeilijkste gevecht in deze wereld is het gevecht tegen de futloosheid van onze eigen samenleving. De kracht van een democratische samenleving wordt in eerste instantie bepaald door de toewijding van haar burgers, hun betrokkenheid, hun bereidheid om bij te dragen aan haar kracht en de wijsheid om die integer te gebruiken. Het is op dit punt dat elke burger een keuze moeten maken. Ofwel trekt hij zich verslagen terug. Hij aanvaardt dan dat Europa is uitgerangeerd of rekent stiekem op een autoritaire leider die de koers bepaalt. Ofwel blijft hij of zij strijd leveren.

Overtuiging

Een eerste wapen van de burger-strijder is zijn overtuiging: het nuchtere evenwicht tussen realisme en idealisme. Hij erkent enerzijds dat niets een verworvenheid is en dat de wereld een wildernis is. Grote veranderingen gaan helaas gepaard met geweld en het verlies van macht zal de wereld niet rechtvaardiger maken. Alle belangrijke gevechten zijn slopend en zelfs de overwinning is niet zeker. Merite schuilt in zowel de poging als de uitkomst. Anderzijds blijft hij trouw aan het ideaal van menselijke waardigheid, vrijheid en solidariteit. Vooral ten aanzien van de komende generatie, voor wie een veilige, mooie en waardige samenleving de enige wezenlijke nalatenschap is.

Tijd

Een tweede wapen is tijd. Een burger-strijder hoedt zich voor afleiding. Doeltreffendheid hangt af van de kracht van de inspanning, maar vooral van de juiste doelen. Niets is dwazer dan tijd te verspillen aan banaliteit zonder er zelf stil bij te staan. Eigenlijk zou hij elke dag best een half uur mediteren over het waarom van de inspanning.

Verbindingskracht

Een derde wapen van burger-strijders is verbindingskracht. Daarmee moedigen zij elkaar aan en bestrijden zij de onverschilligheid. Eigenlijk zou je elke week een vriend of een collega gewoon een vraag moeten stellen. Bijvoorbeeld: “Wat vind je nu van de toestand in Oekraïne?” Het werkt beter dan een preek en toont dat het dom is om over die dingen geen mening te hebben. Het debat mag niet gekaapt worden door respectloosheid. In dat opzicht is het zelfs goed om de echokamers van sociale media een keer per week te doorbreken en deel te nemen aan discussies.

Kennis

Een vierde wapen betreft kennis. Hoe moeilijk het ook is, we zouden elke dag minstens een uur moeten lezen, podcasts beluisteren, kennis opbouwen, over de wereld, de samenleving, de politiek enzovoort, voorbij de waan van de dag. Kennis is macht. De burger-strijder praat wekelijks over de wereld met zijn kinderen, en kweekt daarmee hetzelfde realisme en idealisme aan, hoop gedragen door daadkracht en wijsheid. Er bestaat geen belangrijkere bijdrage aan een samenleving dan wijze en weerbare kinderen.

Koopkracht

Een vijfde instrument is zijn koopkracht. Diepe machtstransities zijn gestage verschuivingen van welvaart, of het nu gaat om de opmars van nieuwe multinationals, miljardairs of grootmachten. Verdwaasde consumenten zijn rijke slaven. Een bewuste consument maakt een verschil. Een miljoen bewuste consumenten nemen hun lot in handen.

Op dit scharniermoment zou eenieder moeten proberen zelf te investeren in de kanteling naar een zelfredzame en duurzame economie. Of dat nu is door te participeren in een energiecoöperatie, een stadsboerderij, of het verduurzamen van de woning. We zouden ook een lijstje kunnen maken van tien verantwoorde webshops en elke week minstens enkele keren een lokale winkel binnenlopen. Al was het maar omdat een stad gezelliger is met dan zonder winkels.

Toegegeven, dit is een gegoede-middenklasse-verhaal, maar nét de middenklasse zou zich meer moeten bekommeren om zijn welvaart.

Een stem

Een zesde onderdeel van het arsenaal van de burger-strijder is zijn stem. Een democratie kan pas functioneren als burgers de tijd nemen om programma’s en verwezenlijkingen te evalueren, met een perspectief dat verder ligt dan vier jaar.

Volharding

Tot slot: volharding. Alle belangrijke gevechten zijn moeilijk. Twijfel hoort erbij, maar het is op de moeilijkste momenten dat kleine bijdragen het verschil maken. En opnieuw: de verdienste schuilt in de poging. We kunnen niet voorspellen hoe de wereld evolueert. Europa heeft troeven, maar het worden harde tijden. En ook al loopt het verder mis met Europa, de burger-strijder zal later minstens tegen zijn kinderen of kleinkinderen kunnen zeggen: “Ik heb het geprobeerd.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234