Maandag 03/08/2020
Jean Paul Van Bendegem.

Opinie

Jean Paul van Bendegem over ‘flatten the curve’: anatomie van de grafiek van het jaar

Jean Paul Van Bendegem.Beeld Stefaan Temmerman

Jean Paul Van Bendegem is professor emeritus logica en wetenschapsfilosofie aan de Vrije Universiteit Brussel. Een versie van dit stuk verscheen op https://free.brussels/

Vrij snel na de uitbraak van het coronavirus verscheen in de media een grafiek die een hoog symbolisch gehalte zou krijgen. Wat men ons probeert uit te leggen is vrij eenvoudig en ik zet het nog eens op een rijtje. De rode curve is de curve van besmettingen indien we niets doen. De groene curve is wat er gebeurt als we maatregelen treffen. De stippellijn ten slotte is een weergave van wat onze gezondheidszorg aankan. Wat laat de grafiek zien? Zonder maatregelen kan de gezondheidszorg het niet aan, met maatregelen wel. Eenvoudig toch? 

Ik denk van niet en deze column is een analyse die wil laten zien hoe complex dit gegeven is. Voor alle duidelijkheid: de onderliggende boodschap betwist ik niet. Het gaat mij om de grafiek. Ter vergelijking: de Taj Mahal is mooi maar een tekening ervan kan heel lelijk zijn. Met deze waarschuwing in het achterhoofd volgt hier een beknopte anatomie van de grafiek:

Flatten the curveBeeld DM

1. Waarom zijn de oppervlaktes onder de curve gekleurd? Dat is nergens voor nodig maar het is duidelijk wat de bedoeling is: rood is slecht en dat wil je niet, groen is goed en dat wil je. Beeld je even in wat je krijgt als je de kleuren omkeert. Een totaal andere grafiek. De bruine kleur van het overlappende deel daarentegen betekent niets omdat waar de ene curve aanwezig is, de andere afwezig is.

2. Een grafiek heeft, zoals het hoort, assen. Op de horizontale as staat ‘Tijd sinds eerste besmetting’ en op de verticale as staat ‘Dagelijks aantal besmettingen’. Het valt waarschijnlijk niet op maar er ontbreekt iets fundamenteels, namelijk een schaal. Hoe wordt de tijd gemeten, spreken we over dagen, weken of maanden? Idem voor de verticale as: over hoeveel besmettingen spreken we? Het staat niet aangeduid. Moet dan de piek van de rode curve zo veel hoger liggen dan die van de groene curve? Hoe kon men het toen trouwens weten? Dit betekent dat we niet naar een specifieke grafiek aan het kijken zijn – dan moeten er getallen op de assen staan – maar naar een schema van een grafiek, een schets als het ware. En een schema ‘lezen’ is iets anders dan een specifieke grafiek ‘lezen’.

3. Daarop verdergaand, is ook de vorm van de curve geen evident gegeven. Waarom is de curve zo mooi symmetrisch? Waarom zouden de besmettingen in hetzelfde tempo afnemen als ze zijn aangegroeid? Zou je niet verwachten dat de groene curve er anders uitziet dan de rode? Want bij de groene curve kan iedereen door de gezondheidszorg geholpen worden en bij de rode curve niet. Ook hier moet men zich realiseren dat men met een schema te maken heeft. De enige kenmerken die de curve moet hebben zijn: een aanloop, een piek, een uitloper. Trouwens zijn genezingen niet belangrijk? Waar staan die in de grafiek? Of moet dat niet en waarom dan?

4. En dan is er die fameuze stippellijn, ook niet eenvoudig. Er staat wel ‘capaciteit zorgsysteem’ bij, maar wat precies wordt er gemeten? Vermoedelijk het aantal patiënten die behandeld kunnen worden. Vraag: waarom wordt die capaciteit verondersteld constant te zijn, de lijn is immers horizontaal getekend. Kan de overheid niet tussenkomen en de capaciteit opdrijven? Zou dan de stippellijn niet naar rechts toe kunnen stijgen? Een kleine aanpassing? Niet echt want als de curve schuin omhoog loopt, snijdt ze een kleinere top af van de rode curve, wat de schade zou kunnen beperken. Ze komt ook een eind boven de groene curve te liggen. (Waarom tekent men eigenlijk de piek van de groene curve zo dicht bij de stippellijn?) Er komt dus speelruimte en dan kan de vraag gesteld worden of de maatregelen wel zo streng hoeven te zijn? Let wel dat je bij gebrek aan schaal niet weet hoe groot die speelruimte is.

Samenvattend, als je deze grafiek zo ‘correct’ mogelijk wil interpreteren dan vraagt dat heel wat inzicht. Je moet details kunnen onderscheiden van de hoofdelementen, merken wat wel én ook niet getoond wordt en jou zeker niet laten misleiden door kenmerken van de grafiek die het gevolg zijn van een vereenvoudiging. Maar nu komt het: hebben wij ooit geleerd om dergelijke grafieken te ‘lezen’? Neen. Mogen wij dan verbaasd zijn dat mensen verkeerde interpretaties bedenken en zich niet realiseren dat we met een schets of schema te maken hebben? Ook neen. Moet daar iets aan gedaan worden? Jazeker. Het aanleren van statistische geletterdheid is waarvoor ik pleit. En nog één keer voor alle duidelijkheid: de Taj Mahal is echt indrukwekkend, net zoals onze gezondheidszorg.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234