Dinsdag 07/12/2021
Frank Heinen. Beeld DM
Frank Heinen.Beeld DM

ColumnFrank Heinen

Je voortdurend zachtjes schamen, zo dat het niet verzengend wordt, misschien helpt dat

Frank Heinen is columnist bij de Volkskrant, waar dit stukje eerst verscheen.

We keken Terraferma (2011), een film die grotendeels is opgenomen op een eiland waarvandaan we die middag een boekingsbevestiging hadden ontvangen. Schitterende beelden. In ons rommelde de vakantiehonger. Aan het eind van de film over een samenleving die moet meeveranderen met een wereld waarin steeds minder plek is voor vissers en ruim baan wordt gemaakt voor toeristen, spoelen Afrikaanse vluchtelingen aan op een vol strandje. De reactie van de badgasten is van een met medemenselijkheid doordesemd ongemak.

Na de film was alle voorpret verdampt. In plaats daarvan bevond zich nu een amorfe brok, die ik bij gebrek aan een beter woord maar schaamte noem. Over een voorgenomen vakantie in een gebied waar echte wanhoop zich blijft concretiseren in overvolle, gammele bootjes. Over onderdeel uitmaken van een wereld die een andere wereld verdringt. Over het vliegtuig nemen vanuit een land waar een ellendige ziekte woekert, richting een land waar ze die ziekte eindelijk een beetje beteugeld lijken te hebben. Over vliegen an sich – toch een van de meest funeste bijdragen aan klimaatverandering die je als individu kan leveren. Over mijn welvaart, de ruimte die ik inneem, mijn aan een toevallige samenloop van omstandigheden ontleende plek in de wereld.

Ik heb aanleg voor schaamte, al zou de ware schamer dat natuurlijk nooit opschrijven. Maar als ik naast alle schaamte voor mezelf nog ruimte over heb, schaam ik me soms even namens anderen. Namens Jeff Bezos bijvoorbeeld, de Amazon-flapdrol, die liet zien dat rijkdom krankzinnig maakt en bewees dat op ‘veel ruimte innemen’ kennelijk ‘de ruimte innemen’ volgt. Zou Bezos zich zelf ook niet een klein beetje hebben geschaamd toen hij na zijn egotrip al zijn als citroenen uitgeknepen medewerkers bedankte? Zou hij überhaupt een gedachte hebben gewijd aan de nul dollar vennootschapsbelasting die Amazon vorig jaar over zijn miljarden aan Europese winst betaalde? Bestaat er een geheime vermogensgrens van waaraf schaamte automatisch wordt omgezet in als trots verpakte schaamteloosheid?

Hoe meer je je verdiept in de wereld, hoe meer aanleiding voor schaamte. Er zijn allerhande schaamtes die je kunnen bevangen. Klassiekers als vleesschaamte en vliegschaamte, maar ook leefschaamte, Bolschaamte en sierbloemschaamte. Eerst denk je: belachelijk. Tot je wat langer nadenkt, en ja hoor, daar strekt het persoonlijke schaamtespectrum zich alweer uit in onvermoede richtingen. Sinds de moord op Peter R. de Vries is het fenomeen ‘snuifschaamte’ terug in de kolommen. Lekker woord sowieso, maar vooralsnog vooral theorie. Veel met cocaïne recreërende mensen schijnen goed in staat te zijn hun afhankelijkheidshobby los te zien van door cocaïne gefinancierd geweld. Los van alle uitstekende argumenten om die schaamte af te schuiven – andere genotmiddelen zijn gevaarlijker, legaliseer die troep, investeer in politie, enzovoort – is er niet veel op tegen af en toe je schaamtespier te trainen.

Helpt het? Wordt je uitstoot minder van beschaamd opstijgen, verliest het syndicaat geld als je schoorvoetend snuift? Nee. Althans: niet onmiddellijk. Het is onverdraaglijk en ook niet erg nuttig om de last van de wereld op je schouders te nemen, maar doen alsof jouw bestaan zich volkomen buiten het grotere geheel afspeelt, leidt in elk geval tot weinig goeds. Specialist ter zake Arnon Grunberg noteerde in zijn schaamte-essay in Trouw: “Het eigen falen, en de schaamte die daarmee gepaard gaat, zal altijd verzengender lijken dan de felste zon.” Je voortdurend zachtjes schamen, zó, dat het niet verzengend wordt, misschien helpt dat, straks, aan het strand.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234