Maandag 21/10/2019

5 jaar Syrië

Islamkenner voorspelt periode van strijd en verwarring: "België is kwetsbaar voor jihadisering"

Beeld Tim Dirven

De Fransman Gilles Kepel geldt als een wereldautoriteit inzake de Arabische wereld en de islam. "Syrië is nog maar het begin. In het Midden-Oosten staan we voor een lange periode van machtsstrijd en verwarring die een zware impact zal hebben op Europa."

Gilles Kepel werkt in een prachtig Parijs gebouw, niet ver van de beroemde Boulevard Saint-Germain. Maar zijn bureau is benepen en wordt overheerst door boeken, kranten en tijdschriften. Een blik op zijn bibliotheek leert dat Kepel zelf sinds de jaren 80 bijna jaarlijks een boek publiceerde. Over de Arabische wereld, over de banlieues van Parijs, over jihad en terreur.

Omdat hij wat te laat is, hebben we tijd om het jongste maartnummer van The New York Review of Books door te nemen die op Kepels bureau ligt en waarin een recensie staat van diens jongste boek Terreur dans L'hexagone, een bijna profetisch werk over de opkomst van de Franse jihadisten. "Het meest essentiële boek over het Frankrijk van vandaag", leest de recensie.

Wanneer Kepel binnenkomt - fraai streepjespak en Borsalino-hoed - feliciteren we hem met het lovende artikel. "Merci beaucoup", zegt hij ernstig. "The New York Review of Books, dat doet altijd goed."
Kepel begint meteen over Syrië te praten. Ik vraag hem wat hij denkt over de ambigue situatie waarin het conflict zich bevindt: een staakt-het-vuren, de dominante rol van de Russen, Assad die van geen wijken wil weten.

Beeld Tim Dirven

"Sta me toe om niet rechtstreeks op deze vraag te antwoorden", zegt hij na een korte stilte. "Wat ik u vooral zou willen vertellen, is dat Syrië een hoofdstuk is van een veel groter verhaal dat nog maar net begonnen is. Syrië is verworden tot een strijdtoneel waar de twee grote islamstrekkingen en Arabische machtsblokken met elkaar in botsing zijn gekomen. Aan de ene kant de sjiieten onder leiding van Iran en gesteund door de Libanese strijders van Hezbollah. Zij staan aan de zijde van Assad. Aan de andere kant de soennieten, onder aanvoering van Golfstaten als Saudi-Arabië en Qatar. Dat antagonisme is allesoverheersend en zal ervoor zorgen dat de grenzen in het Midden-Oosten de komende jaren hertekend zullen worden. We staan voor een lange periode van strijd en verwarring. Nu al zie je dat Daesh (IS) de grenzen tussen Irak en Syrië aan het wegvagen is. Bovendien is de kans groot dat er binnen de dynamiek van de Syrische oorlog een onafhankelijke Koerdische confederatie zal ontstaan. Dit zal ongetwijfeld voor enorme spanningen met Turkije zorgen."

Kepel is meteen op dreef en schetst in enkele zinnen het grote plaatje van de machtsstrijd in de Arabische wereld. "De breuklijn tussen sjiieten en soennieten zal zowel in het Midden-Oosten, Noord-Afrika als Europa voor politieke en maatschappelijke aardverschuivingen zorgen. Ik verwacht dat de machtspositie van Saudi-Arabië en de andere oliestaten ingrijpend zal veranderen. Want wat zal er gebeuren als de olieprijs ook de komende jaren zo laag blijft? Dan is de kans groot dat de macht zich verplaatst naar landen als Turkije en Egypte. En voor wat Iran betreft: je kunt nu al zien dat Teheran een machtige scheidsrechter is in Syrië."

"Al deze veranderingen zullen ook hun impact hebben op het vluchtelingenprobleem. Ook daar staan we nog maar aan het begin van een grote migratie van instabiele en dichtbevolkte landen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika naar het Europese bejaardentehuis waar 700 miljoen grijsaards zonder kinderen wonen. Syrië is met andere woorden een symptoom van een veel grotere ommekeer en de vrede in Syrië zal afhankelijk zijn van die grote evoluties."

U zegt dat de migratie naar Europa nog zal toenemen terwijl de vluchtelingencrisis nu al voor grote spanningen zorgt tussen EU-lidstaten.
Kepel: "De ontwrichting van de Unie is inderdaad volop aan de gang. Elke lidstaat voert zijn eigen vluchtelingenbeleid en van samenwerking is er amper sprake. Je hebt landen die hun grenzen sluiten en zo de toekomst van de Schengen-zone op het spel zetten. En de positie van Angela Merkel, de enige grote leider die Europa nog heeft, is in eigen land in gevaar. Ze had gehoopt dat Syrische vluchtelingen uit de middenklasse de grote gaten in de Duitse arbeidsmarkt zouden opvullen, maar ze is ondertussen tot de vaststelling moeten komen dat er zich in de vluchtelingenstroom nogal wat ongekwalificeerde arbeidskrachten bevinden van wie een aantal het salafisme aanhangt."

Maar wat kan de Europese Unie doen om uit deze crisis te geraken?
"Europa geeft een machteloze indruk. Er is geen echte strategie om de vluchtelingencrisis aan te pakken en dat heeft te maken met het feit dat niet enkel de lidstaten maar ook de Europese burgers erg verdeeld zijn. Aan de ene kant heb je diegenen die medelijden hebben met de vluchtelingen, aan de andere kant zijn er ook veel Europeanen die vrezen dat de komst van zoveel moslims voor een groot cultureel probleem zal zorgen. Dit zorgt voor een enorme polarisering die door extreemrechts op de spits wordt gedreven. Dat laatste past dan weer perfect in het plaatje van de jihadisten, die de spanningen tussen niet-moslims en moslims dermate op de spits willen drijven dat er een Europese burgeroorlog losbreekt."

Kunnen individuele lidstaten dit op hun eentje oplossen? Hongarije sluit zijn grenzen, in de Gard du Nord in Parijs zijn er op de Thalys-perrons identiteitscontroles.
"Dit maakt de verwarring nog groter. In Parijs zijn er identiteitscontroles, maar als je in Brussel Zuid opstapt om naar Parijs te sporen, zijn er geen controles. Begrijpe wie begrijpe kan. Maar nog veel belangrijker is de positie van Griekenland in deze kwestie. De som van alle individuele maatregelen van de lidstaten zorgt er uiteindelijk voor dat vluchtelingen massaal in het arme Griekenland stranden. Soms heb ik de indruk dat de rest van Europa de Grieken wil straffen omwille van de schuldencrisis. Maar het gevolg is dat een klein landje dat sowieso al met enorme problemen kampt, de last van de vluchtelingencrisis steeds meer op zijn eentje moet torsen."

En wat vindt u van het feit dat België er alles aan doet om de Calais-vluchtelingen in Frankrijk te houden?
(De vraag zorgt voor een ironisch glimlachje) "Weet u, ik heb er het volste vertrouwen in dat de Belgische staat zijn beslissing om de grenzen te sluiten niet met al te veel efficiëntie zal uitvoeren. De tekortkomingen van de Belgische veiligheids- en inlichtendiensten zijn op 13 november, dag van de aanslagen in Parijs, op gruwelijke wijze aan de oppervlakte gekomen. Het feit dat een deel van de terroristen vanuit Molenbeek kon opereren en zonder problemen tussen Brussel en Parijs kon pendelen, zegt alles."

Beeld Tim Dirven

Hoe verklaart u die tekortkomingen?
"In België is er een zeer ingewikkelde migratiesituatie ontstaan die het voor politie- en inlichtingendiensten niet eenvoudig maakt. Als een Turk of een Marokkaan in België arriveert, zal die al snel merken dat er geen Belgische eenheidscultuur is maar een versnipperde identiteit. In België heb je Walen, Vlamingen, Franstaligen, pro-Belgische Nederlandstaligen enzovoort. De communautarisering zorgde voor een situatie waarbij migranten zich niet kunnen verhouden tot een duidelijke Belgische identiteit en al snel het gevoel krijgen dat zij ook hun eigen exclusieve gemeenschap kunnen vormen. Vandaar dat Schaarbeek kon uitgroeien tot een Turkse stad en dat een deel van Molenbeek eerder aan Marokko dan aan België doet denken. De Belgen hebben de communautarisering door de jaren heen geïnstalleerd en de migranten doen net hetzelfde."

Beeld Tim Dirven

"Ik herinner me nog goed dat ik in Brussels Zuid tegen een Marokkaanse man aanliep. Toen ik hem een beetje beter bekeek, zag ik dat hij gekleed ging als een bewoner van het Marokkaanse Rif-gebergte: met klassieke djellaba en een qob, een soort kap die tegen de zon en de koude beschermt. Die man wandelde zelfs als een bergbewoner - met zijn voeten uit elkaar, alsof hij een helling afdaalde. Dat is wat sociologen de 'getransplanteerde islam' noemen. Een Marokkaan komt uit zijn vaderland naar België en gaat gewoon door met zijn levensgewoonten zonder dat er enige invloed is van de ontvangende cultuur. België is echt een land van enclaves aan het worden die naast elkaar leven en regelmatig met elkaar in conflict komen."

Zorgt dat ervoor dat België extra kwetsbaar is voor radicaliseringstendensen?
"België is bijzonder kwetsbaar. Het feit dat uw land procentueel het belangrijkste exportland is van jihadisten naar Syrië bewijst dat. Maar ik wil dat meteen nuanceren. Frankrijk heeft op dit vlak ook grote problemen: qua absolute aantallen is Frankrijk koploper inzake Syrië-strijders."

Hoe moeten landen als België en Frankrijk dit probleem aanpakken?
"Er zijn drie grote werven. Ten eerste is er dat gebrek aan kennis bij de politie en inlichtingendiensten. De revolutie van de jihadisten van de derde generatie hebben ze bijvoorbeeld compleet gemist. Met die derde generatie bedoel ik de extremisten die gehoor gaven aan de oproep van de Syrische militante geestelijke leider Abu Musab Al Suri. Die riep in 2005 gefrustreerde moslimjongeren in Europa op om te breken met de westerse waarden en aanslagen te plegen in wat hij 'de zachte onderbuik van Europa' noemde. Niet de VS, maar Europa was het doelwit van Suri. Hoewel verschillende experts onder wie ikzelf meermaals waarschuwden voor deze evolutie, deden onze veiligheidsdiensten alsof er niets aan de hand was.

"Een tweede werf is natuurlijk die van de sociale inclusie. Met de economische crisis stelt dat probleem zich op zijn scherpst. Jongeren hebben het momenteel sowieso erg moeilijk om werk te vinden, jonge migranten staan nog voor grotere obstakels."

"En dan is er nog de culturele uitdaging van het salafisme en het jihadisme. Dat salafistische jihadisme zien we nu helaas in volle actie in Europa en we moeten er alles aan doen om hun logica en hun functioneren te begrijpen."

In uw boek Terreur dans l'hexagone situeert u de oorsprong van dat salafistische jihadisme in het jaar 2005. Waarom?
"2005 is een scharnierjaar. Het is het jaar dat Abu Musab Al Suri zijn gebruiksaanwijzing voor een jihad in Europa publiceert. Het was ook het jaar van de grote onlusten in de Franse banlieues die een situatie deden ontstaan waarbij vele jongeren braken met de Franse maatschappij en de Europese waarden. Vanaf dan zie je de salafisten snel opkomen. Zij zetten zich af tegen wat zij 'de afvalligen' noemen. Zo ontstond er een diepe culturele kloof in onze maatschappij."

Beeld Tim Dirven

"Maar in 2005 zag je ook de opkomst van migrantenjongeren die zich wél voor de samenleving engageerden. Ze begonnen een eigen zaak, namen deel aan verkiezingen, werden lid van sociale organisaties. Dat was dan weer een hoopvolle evolutie."

Hoe gaat het anno 2016 met die hoopvolle groep die er wel in slaagt om zijn plaats in de Europa te verwerven?
"Na de aanslagen van 13 november zag je op dit vlak een grote transformatie. Ten tijde van de aanval op Charlie Hebdo had je nog een duidelijke opdeling. Sommigen scandeerden 'Je suis Charlie', anderen riepen 'Je suis pas Charlie' en nogal wat jongeren in de banlieues identificeerden zich met Amédy Coulibaly, de man die volgend op de aanslag op Charlie Hebdo in een koosjere supermarkt vier mensen doodschoot. Maar na 13 november had je die verdeeldheid niet meer. Er was niemand die zich met Abdelhamid Abaaoud identificeerde. Iedereen keerde zich tegen de terroristen en dat komt omdat het hier om een willekeurig bloedbad ging. Iedereen werd geviseerd, ook de moslims. Zelfs in de gevangenissen waar Daesh (IS) rekruteerde, heeft de terreurbeweging veel van haar populariteit verloren. Ja, je kunt hier gerust spreken van een strategische blunder van Daesh. Voor de jihadisten is het niet enkel belangrijk dat ze iedereen bang maken maar ook dat ze sympathisanten mobiliseren. Dat laatste is na 13/11 veel moeilijker geworden."

Wie is Gilles Kepel?

• Franse politoloog, gespecialiseerd in de islam en de Arabische wereld
• Professor aan het Institut d'etudes politiques de Paris (Sciences Po)
• Doceerde aan de New York University, Columbia University en de London School of Economics
• Auteur van meer dan 20 boeken waaronder zijn recentste Terreur dans L'hexagone, waarin hij de dodelijke opkomst van Franse jihadisten voorspelde
• Publiceert opiniestukken in Le Monde, The New York Times, La Repubblica, El País, De Morgen en meerdere Arabische media
• Sinds 2012 heeft hij zijn eigen radiokroniek op France Culture: Le Monde selon Gilles Kepel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234