Vrijdag 04/12/2020

OpinieWim De Temmerman

Is er een samenleving denkbaar die niét kapseist zodra we minder consumeren?

De Ikea in Anderlecht, daags voor de tweede lockdown inging.Beeld BELGA

Wim De Temmerman is prodecaan KASK & Conservatorium, HoGent.

 Gordijnen! Ik heb nog dringend gordijnen nodig! - wordt die kreet op de parking van IKEA, een dag voor de start van de tweede lockdown, een iconisch beeld van de menselijke dwaasheid? Bart Eeckhout hoopt van niet, maar uit veel boze reacties zou je concluderen van wel. Je moet mensen beschermen tegen zichzelf, viel te horen, zoniet gaat het egoïstisch beest dat in hen schuilt ongeremd voor eigen voordeel en plezier.

Politiek moest korter op de bal spelen van de menselijke passies. Door nieuwe maatregelen onmiddellijk te laten ingaan en streng te handhaven. De kopers zouden de ernst van de situatie niet inzien, sociale media stroomden vol moralisering. Maar in de kritiek op de overheid die het shoppen had moeten verbieden, en in het gefoeter over het ontregeld moreel kompas van kopers, blijft de bredere context buiten beeld. Nochtans is die relevant om na te gaan hoe je zo’n probleemsituaties kan vermijden.

Mensen zijn noch goed noch slecht van nature, doch maakbaar, en zo ook hun koopgedrag. Wanneer je hen continu voorhoudt dat kopen essentieel is om zinvol te leven, tijdschriften vol staan met producten die je moet kopen om je identiteit te bouwen, alles op TV- en radio voortdurend onderbroken wordt om producten aan te prijzen, en de straten vol hangen met beelden die tot kopen manen... moet je niet verschieten wanneer sommigen plots nog hun slag willen slaan nadat we te horen kregen dat zeer binnenkort dat kopen even stopt. Het heeft iets hypocriets om, met alle mogelijke middelen, van de wieg tot het graf, iedereen in een mentale staat te willen brengen waar woorden als kooplustig en funshoppen voor moesten uitgevonden, en dan boos te worden omdat sommigen niet van het ene moment op het andere die knop kunnen omdraaien.

Ook politici zijn zich bewust van de mechanismen. Zo verklaarde minister Geens kort na de eerste lockdown dat we, om de schade te beperken, de mensen zo snel mogelijk opnieuw aan het consumeren moesten krijgen. Lui met een gemiddeld en boven-gemiddeld inkomen hadden in lockdown niet alleen gespaard, men geraakte ook ontwend aan dat voortdurend kopen. Onbedoeld kwamen we in het spoor van verleerde methodes van gelukscreatie. Zo concludeerden epicuristen, in het Hellenisme, dat je stabiel geluk kan bekomen door jezelf niet te afhankelijk te maken van complexe behoeftenclusters die voortdurend om bevrediging vragen. Ze bepleitten een vrij radicale vereenvoudiging van behoeften tot de natuurlijke en strikt noodzakelijke. Je moet je verplaatsen, maar niet per se met auto, trein of vliegtuig, en al helemaal niet in een wagen met spannende opties. Van nature heb je alles om wandelend van A naar B te gaan. Wie z’n behoeften tot dat niveau terugbrengt, geraakt niet verstrikt in complexe verlangens die vooral risico op frustratie en op ongeluk met zich brengen – aldus de epicuristische logica.

Haaks hierop werd in het kapitalistisch wereldsysteem hard ingezet op het complexer maken van behoeften. Te bevredigen via steeds omvangrijker consumptieprocessen, die op hun beurt handel en productie gaande houden en continu doen groeien. Van A naar B wandelen verpopte zich tot faire du lèche-vitrines, tussen grote glazen wanden waarachter producten staan die verleiden om niet-natuurlijke, niet-noodzakelijke behoeften te voelen en te bevredigen. Moet het verwonderen dat mensen nog snel een koopslag willen slaan voordat de winkels dicht gaan? Dit ‘divertissement’ biedt ook kans om je fragiele, sterfelijke conditie minstens een tijdlang te vergeten, en dat is meegenomen in een pandemie.

Toch stond niet iedereen in die rijen aan te schuiven in het weekend voor lockdown. Want kooppraxis is onderhevig aan sociale stratificatie. De superrijken zie je niet in de rijen, hun winkelen verloopt gepersonaliseerd. Ook de (doorgaans hogere) middenklasse die het land bestuurt is ondervertegenwoordigd in de rijen voor die goedkopere ketens, maar kijkt verontwaardigd naar wie aanschoof. In de verontwaardiging klinkt een aloud negatief discours waarmee maatschappelijk beter gesitueerde groepen zich onderscheiden van de minder kapitaalkrachtige met minder macht. Want over hoe men z’n praktijk als consument vorm geeft woedt een cultuurstrijd tussen arm en rijk, en daarin delven de armeren het morele onderspit.

De curve van vastgestelde besmettingen lijkt om te buigen. Sommigen spreken al van versoepelen. Allen opnieuw naar de winkels? Of is een samenleving die niet kapseist zodra we minder consumeren denkbaar? Hier ligt werk voor economen, zodat we niet langer continu consument hoeven te spelen om de samenleving te vrijwaren voor implosie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234