Maandag 06/07/2020

OpinieBart Cammaerts

Is een totalitaire politiestaat wel de juiste oplossing om deze gezondheidscrisis te bezweren?

De Belgische politie houdt een grenscontrole nabij Baarle-Nassau.Beeld ANP

Bart Cammaerts is hoogleraar politiek en communicatie aan de London School of Economics and Political Science (LSE).

De coronapandemie heeft in een erg korte tijdspanne een onwaarschijnlijk ingrijpende impact gehad op onze samenleving, op ons samen leven, op de economie en de economische verhoudingen, maar ook wat betreft de macht die de staat en de vele staatsinstellingen zich toedichten en hun toegedicht wordt. Inderdaad, dit is niet enkel een top-downproces, maar dit wordt evenzeer gevoed door een bottom-updruk vanuit de antirisicosamenleving, zoals de socioloog en ex-collega Ulrich Beck al een tijd geleden observeerde.

De maatregelen die dag na dag aangekondigd worden, zijn uiteraard ontzettend belangrijk om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan of tenminste beheersbaar te houden. Maar ze zijn tegelijkertijd zeer verregaand en steeds meer totalitair, in lijn met het Chinese model. Stap voor stap zijn we aan het evolueren naar politiestaten waar het sociale leven is platgelegd en de bewegingsvrijheid is ingeperkt. De geolocatiedata van onze mobiele telefoons kan gebruikt worden om ons te monitoren en eventueel zelfs te sanctioneren. Huiszoekingen en een avondklok worden in vele landen overwogen of zijn al ingevoerd en we worden geregeerd zonder enig parlementair toezicht.

De meeste politici nemen dergelijke maatregelen niet van harte, ze lopen bijvoorbeeld vaak (iets) achter op de wetenschappelijke adviezen die worden gegeven in dezen of gaan zelfs op de rem staan. Al dit is er uiteraard op gericht om de bestaande expertise zo goed mogelijk te gebruiken in functie van het beperken van de impact van deze pandemie, wat een erg nobel en essentieel doel is. De vraag die echter te weinig gesteld wordt, is waar de grenzen liggen van de macht van de politiek, de staat en de politie op momenten als deze? Is een totalitaire orwelliaanse politiestaat echt wel de juiste oplossing om deze gezondheidscrisis te bezweren?

Staat van uitzondering

Onder filosofen woedt momenteel een passioneel debat naar aanleiding van een provocatief opiniestuk geschreven door Giorgio Agamben, een Italiaanse filosoof die zich toelegt op biopolitiek en wat hij de ‘staat van uitzondering’ noemt, erg relevante maar ook gecontesteerde concepten in de huidige context. Agamben waarschuwde ervoor dat de biopolitiek van het coronavirus, net zoals het religieus terrorisme, zal worden misbruikt om draconische en bovenal disproportionele uitzonderingsmaatregelen te normaliseren. 

Hij schreef zijn stuk aan het begin van de crisis in Italië en bagatelliseerde (zoals zoveel anderen) de ernst van de situatie, waarvoor hij terecht werd teruggefloten door zijn collega-filosofen. Maar zijn interventie toont aan hoe moeilijk het is in de huidige context om de legitieme vraag te stellen: of het wel verantwoord is om maatregelen ter bestrijding van het coronavirus beyond any limitation te positioneren, zoals Agamben het stelt.

Wat het filosofisch debat duidelijk maakt, is dat voor velen de coronapandemie, een fundamentele bedreiging voor de mensheid, inderdaad een in de tijd gelimiteerde staat van uitzondering legitimeert. Het valt echter nog af te wachten of al die draconische inperkingen van onze vrijheden die we nu met zijn allen in functie van het algemeen belang aanvaarden zullen worden teruggeschroefd eens deze medische noodsituatie voorbij is. De Britse overheid, bijvoorbeeld, heeft zich verregaande uitzonderingsmachten toegeëigend, niet voor een periode van enkele maanden maar minimum twee jaar. Viktor Orbáns machtsgreep in Hongarije is er zelfs een zonder eindlimiet.

Wat een extreme situatie zoals het coronavirus dus aantoont, is hoe fragiel en oppervlakkig onze democratische vrijheden en rechten zijn en hoe dwingend de rauwe macht kan zijn. Hoewel ik, samen met vele andere burgers, de noodzaak en redenen van deze maatregelen volledig begrijp, vervult tegelijkertijd het totalitaire karakter van de maatregelen en de politionele/militaire operatie die volgt om ze te doen naleven me met een ongemakkelijk gevoel. Ik bemerk een acute bezorgdheid over de toekomst van onze democratieën en de rechten en vrijheden die daarmee gepaard gaan. Immers, welke andere risico’s zullen in de toekomst worden ingeroepen om gelijkaardige of afgeleide maatregelen in te voeren en te legitimeren?

Bart Cammaerts.Beeld Wanda Detemmerman
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234