Dinsdag 12/11/2019
Paul De Grauwe. Beeld Bob Van Mol

Opinie

Internet en sociale media waren vormen tot een nieuwe democratie. Nu hebben we handelaars in leugens

Paul De Grauwe is professor aan de London School of Economics. Zijn column verschijnt wekelijks.

Nog niet zolang geleden werden het internet en de nieuwe sociale media bejubeld. Die zouden de instrumenten worden van nieuwe vormen van democratie. Elk individu zou toegang hebben tot een enorme bron van informatie. Wat hem/haar zou toelaten op geïnformeerde wijze beslissingen te nemen. Bovendien zou hij/zij de hele wereld kunnen toespreken en zijn/haar stem kunnen laten horen. Nieuwe vormen van democratie zouden als duizend rode rozen kunnen openbloeien.

We staan vandaag mijlenver van dit geïdealiseerd beeld van de nieuwe sociale media. In plaats van objectieve informatie hebben we polarisering in de informatie en de systematische verspreiding van leugens. ‘Fakenieuws’ zoals dat nu heet. Vanwaar die ontsporing? Mijn antwoord is kort en bondig: het businessmodel van de verspreiding van informatie in de wereld van de sociale media deugt niet.

Hier is het model: X verspreidt nieuws langs Facebook of een ander sociaal medium. Als dit nieuwsitem door, bij voorbeeld, 1 miljoen individuen wordt aangeklikt met een “like” trekt de pagina die het nieuws verspreidt de aandacht van de publiciteitsjongens. Die kunnen dan hun commerciële boodschappen op een gerichte wijze langs die succesrijke pagina verspreiden. Mijnheer of mevrouw X die de initiële boodschap heeft verstuurd passeert nu aan de kassa: zijn/haar pagina wordt commercieel veel waard. X kan die waarde te gelde maken door de publiciteitsjongens te doen betalen of de pagina te verkopen.

Wat is daar nu mis mee? In een wereld waarin de mensen op zoek gaan naar de beste en meest objectieve informatie is daar niets mis mee. De pagina’s die de beste informatie de wereld insturen worden beloond. Het model draagt bij tot het ontstaan van een nieuwe wereld van beter geïnformeerde individu’s. Dat dacht ik dus ook, lang geleden.

Het probleem is dat mensen ook gedreven worden door andere impulsen dan de zoektocht naar de waarheid. Mensen hebben gevoelens van liefde maar ook van haat; van empathie en van afgunst. Ze zijn dikwijls kwaad omdat zo veel dingen (in hun ogen) verkeerd worden aangepakt. Ze zijn vaak geërgerd over de situatie in de wereld. Afgunst, ergernis en boosheid zijn sterke emotionele drijfveren.

Die emoties zijn nu de voedingsbodem geworden van een nieuwe activiteit in de sociale media. Het businessmodel van de sociale media maakt het immers mogelijk om een handel in leugens te organiseren. Mijnheer of mevrouw X zet nu een pagina op die systematisch leugens produceert en verspreidt. Die leugens moeten van die aard zijn dat ze de emoties van boosheid, ergernis en afgunst aanspreken. Mensen klikken blijkbaar gemakkelijk en spontaan met “like” op een nieuwsitem dat hun boosheid, ergernis of afgunst uitvergroot. De leugenpagina’s worden buitengewoon winstgevend. Velen worden aangetrokken om ook dergelijke leugenpagina’s te creëren in de hoop, dankzij de verspreiding van leugens, snel rijk te worden. En zo ontstaat een heel nieuwe industrie van handelaars in leugens.

De oorsprong van die ontsporing is het businessmodel van de sociale media. Die laatsten vinden hun bronnen van inkomsten uitsluitend door het feit dat ze waardevolle informatie over miljoenen mensen verkopen aan de publiciteitsjongens.

Een tweede factor aan de basis van het succes in de handel van leugens is dat de productiekosten van leugens in de sociale media praktisch nul zijn. Om objectieve informatie te verzamelen moet je onderzoek doen en dat kost geld. De productie van leugens heeft dus een “competitief voordeel”.

Wat kan hier aan gedaan worden? Een terugkeer naar het oude model, zoals de traditionele krant, toen de mensen betaalden voor de informatie die ze langs de krant kregen? Dat had gekund bij het ontstaan van internet en de sociale media. Maar het is waarschijnlijk te laat. Het model is er en zal niet fundamenteel veranderen.

De enige uitweg lijkt mij nog meer in te zetten op onderwijs. Vooral een breed onderwijs dat de jonge mensen laat kennis maken met wetenschap, geschiedenis, sociale en andere wetenschappen. Dat maakt hen alerter in het onderscheiden van leugen en waarheid. Dat zal ook de handel in leugens minder winstgevend maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234