Vrijdag 19/08/2022

OpinieAnastasia Edel

Ik ben Russisch, mijn familie is Oekraïens. Wat zal er met ons gebeuren als het oorlog wordt?

Bewoners van de Oekraïense stad Marioepol bezoeken een lokale markt. Beeld AP
Bewoners van de Oekraïense stad Marioepol bezoeken een lokale markt.Beeld AP

Anastasia Edel groeide op in Zuid-Rusland en is auteur.

Anastasia Edel

Voor een etnische Russin, opgegroeid in het herfsttij van de Sovjet-Unie, lijkt niets zo absurd als het idee van een oorlog tussen Rusland en Oekraïne. Dat is voor een stuk persoonlijk. In het zuiden van Rusland, waar ik ben opgegroeid, had de helft van de mensen die ik kende een Oekraïense familienaam. De bijnaam van mijn nichtje was ‘kipje’, omdat ‘Piven’ in het Oekraïens ‘hen’ betekent. (De familie van haar vader kwam uit het noorden van Oekraïne). Als we in het lauwe water van de Zwarte Zee zwommen of kozak en bandiet speelden, dacht ik nooit aan mijn neven en nichten, die ik ‘broer’ en ‘zus’ noemde, als Oekraïners. Ze waren mijn familie.

Wij in het zuiden van Rusland woonden niet alleen fysiek dicht bij Oekraïne – mijn grootmoeder was in de Oekraïense stad Marioepol geboren, zo’n 100 kilometer verder – maar hadden ook culturele en taalbanden. Ons dialect was doorspekt met Oekraïense woorden en ik kan nog altijd Oekraïense volksliedjes zingen. We deelden ook dezelfde rijke, zwarte grond: Oekraïne was de graanschuur van de Sovjet-Unie maar Koeban, de officieuze naam van onze streek, was de graanschuur van Rusland.

En dan is er onze gedeelde geschiedenis. Zowel de Russen als de Oekraïners stammen af van de Slaven, een volk van landbouwers tussen Europa en de steppe. Allebei leden ze onder het juk van de Mongolen, het juk van de tsaren en het juk van de bolsjewieken. Na de val van de Sovjet-Unie gingen de twee landen hun eigen weg. Maar het gevoel van een gedeeld verleden bleef zo sterk dat zelfs een door Rusland aangestookt conflict in het oosten van Oekraïne het niet helemaal ongedaan kon maken.

Nu staan we op een breekpunt. Ongeveer 130.000 Russische soldaten zijn aan de grens gelegerd. De kans op oorlog is reëel. Een conflict tussen Oekraïne en Rusland zou een einde maken aan de eeuwenoude banden tussen onze culturen. Het zou een tragedie zijn.

Oekraïne was altijd aanwezig in mijn kindertijd en puberjaren. In de zomer logeerde ik bij mijn grootouders en gingen we naar de film in het neoklassieke witte gebouw van de bioscoop Ukraina in het centrum van de stad. Thuis aten we vaak Oekraïense sirniki, zoete pannenkoekjes, als ontbijt en Oekraïense borsjtsj als avondmaal. Als de televisie volksdansen uitzond – bedoeld als een demonstratie van de eenheid tussen de zusterrepublieken van de Sovjet-Unie – wachtte ik altijd op de Oekraïense dansers. De kleurige hoofddracht en de wervelende rokken van de vrouwen waren een en al durf en flair. Ik was gefascineerd.

Op school begonnen de geschiedenislessen met het Kievse Rijk, de confederatie van Slavische vorstendommen die van de negende tot de dertiende eeuw grote delen van het hedendaagse Wit-Rusland, Oekraïne en Europees Rusland besloeg. Onze schoolboeken vertelden ons dat Kiev ‘de moeder van de Russische steden’ was. In de literatuurlessen leerden we de beschrijving uit het hoofd van de rivier de Dnjepr in Taras Boelba, een novelle van Nikolaj Gogol, de in Oekraïne geboren reus van de Russische letteren. Later, nadat een oud verbod was opgeheven, verslond ik de boeken van Michail Boelgakov, geboren in Kiev, waarin je de levensdraad van de Oekraïense folklore kon voelen.

Grote broer Rusland

Maar als natie binnen de Sovjet-Unie stelde Oekraïne weinig voor. De Sovjet-Unie noemde zich een verbond van gelijken, maar was in werkelijkheid een Russisch project. De meeste leden van het Politbureau waren Russen, het Kremlin lag in Moskou en bestuurde de republieken als een dominante macht.

Het falen van die macht werd schrikwekkend duidelijk in 1986, toen in de centrale van Tsjernobyl een nucleaire reactor ontplofte, op ongeveer 120 kilometer van Kiev. De ramp, met haar duizenden zieken en ontheemden, was het begin van het einde voor de Sovjet-Unie. Ze gaf de aanzet tot een reeks hervormingen die tot de implosie van het systeem leidden. Sindsdien hebben we geleerd dat de deelname aan het Sovjet-experiment niet vrijwillig was en voor Oekraïne ten koste ging van de Holodomor, de hongersnood na Stalins collectiveringsplannen die in de vroege jaren 1930 in Oekraïne bijna vier miljoen mensenlevens eiste.

De val van de Sovjet-Unie was geen ramp voor de relatie tussen de twee landen. Het leek meer op een scheiding waarin de ouders voor het goed van de kinderen vrienden willen blijven. Oekraïne liet bijvoorbeeld toe dat Rusland zijn grootste marinebasis in Sebastopol, op de Krim, behield. Het stond zijn kernwapens af. De culturele en sociale banden hielden stand.

De relatie tussen de Russen en de Oekraïners was natuurlijk nooit harmonieus geweest. Wie kan goed opschieten met een heroïsche ‘grote broer’ – de rol die Rusland in de Sovjet-Unie speelde? Op papier werden de nationale culturen en de nationale talen geëerd. Maar als je grote ambities had, als zanger, als wiskundige of wat dan ook, moest je in Moskou gaan studeren, Russisch spreken en zo Russisch mogelijk zijn.

Je moest ook leren leven met het Groot-Russisch chauvinisme – Lenins term voor de onfortuinlijke manier waarop een historisch onderdrukt volk zelfbevestiging zocht. De meeste niet-Russische nationaliteiten werden bespot. (De Oekraïners werden bijvoorbeeld voorgesteld als nationalisten met een obsessie voor varkensvet). Dat schiep wrok, zeker in gebieden die historisch en cultureel dichter bij Europa hadden gestaan, zoals het westen van Oekraïne en de Baltische republieken. Ik herinner me nog dat ik begin jaren 1990 in Tallinn, in Estland, mijn trein miste en dat niemand me wilde helpen tot ik van Russisch op Engels overschakelde.

Soevereine staten

Die wrok nam af toen de Sovjet-Unie verdween. In de late jaren 1990 en de vroege jaren 2000 waren Rusland en Oekraïne twee soevereine staten die elk aan hun toekomst bouwden. Rusland, badend in het oliegeld, deed het ongetwijfeld economisch beter. Veel Oekraïners zochten werk in Moskou. Maar Rusland werd ook meer autoritair en isolationistisch, terwijl Oekraïne een westers georiënteerde, democratische koers leek te varen. Toen de Oekraïners in 2013 en 2014 in opstand kwamen tegen een president die zich tegen de integratie met de Europese Unie verzette, supporterde ik op afstand voor hen.

Poetins annexatie van de Krim in 2014 riep een nieuw spookbeeld op: een Rusland dat het recht opeiste om de ‘mindere’ naties in zijn invloedssfeer te domineren. Opeens werden de Oekraïners ‘fascisten’, ‘NAVO-marionetten’, ‘kindermoordenaars’. Het bleef niet bij woorden. Donetsk is nu al acht jaar een oorlogszone, net als Marioepol, de stad waar mijn grootmoeder geboren is.

Vandaag bedreigt de Russische agressie niet alleen het oosten van Oekraïne maar heel het land. Na maanden speculatie, pendeldiplomatie en dreigementen staat Oekraïne op de rand van de oorlog. Het zou niet het eerste slachtoffer van het Russische expansionisme zijn. Georgië, Moldavië en Tsjetsjenië werden vroeger al meegezogen in een militair conflict met hun voormalige grote broer. De uitkomst was voorspelbaar: zij verloren, Rusland won.

Maar een oorlog met Oekraïne zou anders zijn. De Oekraïners zijn meesters in de partizanenoorlog. Het conflict zou lang aanslepen en de overwinning zou een schijnsucces zijn, met rampzalige gevolgen voor Rusland. Het is alleen de vraag of Poetin dat beseft.

© 2022 The New York Times Company

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234