Maandag 23/11/2020
Kopje voor online en editie Mark ElchardusBeeld DM

OpinieMark Elchardus

Hongarije en Polen zijn het dorpje van Asterix binnen het Europese rijk

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij schrijft tweewekelijks op zaterdag, afwisselend met Vincent Stuer.

De Europese Unie is wederom in crisis, acuut. Volgens de Europese Commissie wordt de democratie bedreigd in lidstaten als Polen en Hongarije, onder meer door het afbouwen van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht.

Die onafhankelijkheid is belangrijk omdat ze moet zorgen voor een onpartijdige toepassing van de tienduizenden bladzijden regels en regeltjes die de interne markt ordenen. Sinds het Verdrag van Amsterdam (1997) wil de Unie echter niet enkel waken over de markt, maar ook over wat zij omschrijft als haar basiswaarden: vrijheid, gelijkheid, rechtsstaat en democratie.

Vandaar artikel 7 van het Verdrag betreffende de EU. Dat laat de Europese Raad toe sancties op te leggen aan lidstaten die de kernwaarden krenken, tenminste als alle staatshoofden en regeringsleiders het daarover eens geraken. De stem van het beschuldigde land telt dan uiteraard niet mee. Aangezien nu minstens twee landen, Polen en Hongarije, worden geviseerd, kan een van beide de sancties altijd wegstemmen. Kortom, artikel 7 kan niet worden gebruikt om die landen in het gareel te laten lopen. Toen de lidstaten zich tot het Verdrag verbonden, wilden zij enige soevereiniteit behouden in hoe zij vrijheid, gelijkheid, democratie en rechtsstaat interpreteren, vandaar de vraag voor eensgezindheid.

Barbaren

De Europese Commissie en een deel van de Europarlementariërs willen zich daar niet bij neerleggen. Daarom werd al snel een miljard euro uitgetrokken voor het fonds ‘rechtvaardigheid, rechten en waarden’ dat initiatieven subsidieert om Polen, Hongaren en andere balorigen duidelijk te maken hoe zij over democratie moeten denken (lees: waarmee de oppositie in die landen wordt gesteund).

Er werd ook een nieuwe procedure bedacht waarmee Europese fondsen voor Polen en Hongarije kunnen worden afgesneden op basis van een beslissing met een gekwalificeerde meerderheid in plaats van bij consensus. Een dergelijke meerderheid is er meteen omdat nogal wat landen financieel krap zitten en maar al te graag wat miljarden aan steun voor Polen en Hongarije besparen. Dat geldt zeker voor de zogeheten gierigen, Nederland op kop.

De bedenkers van die procedure dachten dat ze het voor mekaar hadden. Wat konden die Polen en Hongaren nog doen, behalve buigen? Wel, zij gingen dwarsliggen. Keurden de meerjarenbegroting 2021-2027 en het coronaherstelfonds van 750 miljard af. Die dienen immers eenparig goedgekeurd. Iedereen in zak en as. Zegezeker Rome gestopt door de barbaren.

Roekeloos

Los van de vraag of de onafhankelijkheid van de rechtsstaat in die landen wordt geschonden (op een aantal punten is dat volgens mij inderdaad het geval) wijst dit voorval op een ondemocratische, roekeloze en onverantwoorde omgang met de Unie.

Plots duikt een mechanisme op waarmee, los van de in het Verdrag voorziene procedure, lidstaten kunnen worden gesanctioneerd inzake grondwettelijke materies nog wel. Geen enkel nationaal parlement heeft daarover gedebatteerd en positie gekozen. Het is ook onverantwoord roekeloos de goedkeuring van de meerjarenbegroting en het levensnoodzakelijke en baanbrekende coronafonds op die manier te hypothekeren.

In de Europese regelgeving is er daarenboven geen rechtsgrond om een vermeende schending van basiswaarden financieel te bestraffen. Dat kan enkel op basis van de dubieuze stelling dat wie die kernwaarden krenkt vast ook slordig omspringt met geld.

Voor misbruik van Europese budgetten bestaan er echter al specifieke sanctionaringsmechanismen, onder meer het Europees Openbaar Ministerie. De fondsen die men landen wil ontzeggen helpen vooral de meest kwetsbaren. Zij, niet hun regeringsleiders, zijn de eerste slachtoffers. Waarschijnlijk hoopt men op die manier politiek ongenoegen aan te wakkeren en zo de oppositie in Polen en Hongarije te helpen. Dat alles inspireert weinig vertrouwen in de Unie, op een moment dat vertrouwen nodig is.

Daar-is-de-deurprocedure

De fundamentele vraag is of men in een Europese Unie die door de uitbreiding bijzonder divers is geworden, eenzelfde interpretatie van de kernwaarden aan iedereen kan opleggen. Vergelijkend bevolkingsonderzoek laat zien hoe sterk de opvattingen over vrijheid, gelijkheid, democratie en rechtsstaat verschillen tussen de 27 lidstaten. Onlangs werd in de Europese Raad meer dan twee uur lang gediscussieerd over de vraag of gendergelijkheid een Europese kernwaarde is. Men raakte het er niet over eens. Hongarije en Polen pleiten voor een multicultureel Europa. Vraag is in welke mate de Unie daaraan kan toegeven.

Nodig is een initiatief om zorgvuldig en onpartijdig na te gaan hoeveel variatieruimte er bestaat in de interpretatie van de basiswaarden. Wie daar dan niet in past, dient exit te overwegen. In een nieuw Verdrag wordt best een daar-is-de-deurprocedure voorzien.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234