Vrijdag 18/10/2019

Opinie

Hoe wereldvreemde rechters de Braziliaanse democratie in gevaar brengen

Mark Elchardus. Beeld Bob Van Mol

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen.

“Hopelijk kunnen we over een paar jaar zeggen dat Lava Jato de Braziliaanse economie, rechtsstaat en democratie heeft versterkt.” Aan het woord is rechter Sergio Fernando Moro. Lava Jato (wat carwash betekent) is het belangrijkste onderdeel van de reeks corruptieprocessen waarbij meer dan 200 Brazilianen, onder wie vier voormalige presidenten, drie gouverneurs, acht ministers en 70 parlementsleden werden veroordeeld en in veel gevallen opgesloten. 

Het hele politieke centrum werd door ijverige rechters weggeslagen. Rechter Moro sprak zijn hoop uit in een artikel in Daedalus (zomer 2018), het prestigieuze tijdschrift van de Amerikaanse academie voor wetenschap en kunst.

Vorige zondag werd Jair Bolsonaro verkozen tot president van Brazilië. De man heeft een moto dat doet denken aan dat van
De Standaard van weleer: “Brazilië boven alles en God boven iedereen.” 

Dat beroep op het bovennatuurlijke verhindert hem niet de gruwelijkste daden en de wreedste personen van de militaire dictatuur op te hemelen. Toen hij stemde voor het impeachment van president Dilma Rousseff droeg hij zijn stem op aan de militair die verantwoordelijk was voor het folteren van Rousseff toen ze als verzetsstrijder werd gevat. 

Militaire dictatuur

Inderdaad, een ware hoop van de Braziliaanse economie, rechtsstaat en democratie, die man. Openlijke racist, vrouwen- en homohater. Een Braziliaanse Trump wordt hij genoemd, wat ronduit beledigend is, zelfs voor Trump. Rechter Moro verdient zonder meer de prijs voor de meest wereldvreemde uitspraak van de eeuw.

Er bestaat weinig twijfel over dat de Braziliaanse politiek corrupt is. Er zijn nu eenmaal culturele verschillen in de bekwaamheid om politieke regimes en instellingen te bouwen die, zonder volkomen vrij te zijn van corruptie, er minder vatbaar voor zijn. 

Samuel Huntington, de man van de ‘clash of civilizations’, vroeg zich ooit retorisch af wat de VS zou zijn als het niet door Engelsen en later Scandinaviërs en Duitsers gekoloniseerd waren, maar door Fransen, Spanjaarden of Portugezen. Zijn antwoord is evident. Het zou respectievelijk Quebec, Mexico of Brazilië zijn. Brazilië is Brazilië. Daar valt nogal wat corruptie en machtsmisbruik te vervolgen.

Het optreden van de rechters heeft de Brazilianen ervan overtuigd dat er minder corruptie was onder de militaire dictatuur. Nagenoeg zeker was dat niet het geval. Onder dictaturen is corruptie regel. Het krijgt wel minder ruchtbaarheid. Journalisten of ambtenaren die het aanklagen, worden snel opgepakt, gefolterd en gedood. Rechters om zo’n misdaad te vervolgen zijn er niet.

De transitie naar een stabiele democratie, zoals Brazilië die kende na 1985, is moeilijk. De repressie neemt af, maar daarmee ook vaak de veiligheid. Mensen hunkeren dan al snel naar doortastend gezag. 

Pragmatisme

Prille democratieën geven zich vaak een sterke, onafhankelijke rechterlijke macht, omdat ze daarin een garantie zien voor een nog kwetsbare rechtsstaat. Die macht neemt het dan op zich om machtsmisbruik en corruptie te bestrijden, daarin niet zelden gesterkt door de middenklasse. In 2014 betoogden miljoenen Brazilianen tegen de corruptie. 

Maar rechters voeren hun strijd vanuit een bepaalde opvatting van recht en rechtsbedeling, zonder zich veel vragen te stellen over de politieke en maatschappelijke impact van hun handelen. 

De democratie vergt echter veel pragmatisme, compromissen en geduld. Haar leefbaarheid ligt altijd in het midden. Vrouwe Justitia, voorgesteld als geblinddoekt, is in feite wat wereldvreemd in haar eenzijdigheid. Lava Jato leidde op die manier tot een primeur. Voor de eerste keer kwam het gevaar voor de democratie niet van militairen met tanks, maar van rechters met hoogdravende principes.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234