Woensdag 06/07/2022
Paul De Grauwe. Beeld DM
Paul De Grauwe.Beeld DM

ColumnPaul De Grauwe

Hoe verzoenen we efficiëntie en rechtvaardigheid in het energiedebat?

Paul De Grauwe is professor aan de London School of Economics. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

Paul De Grauwe

De enorme stijging van de energieprijzen brengt talloze mensen in grote financiële problemen. Voor sommigen is het verwarmen van de woning onbetaalbaar geworden. Voor vele anderen zit er niets anders op dan te besparen op andere consumptieve uitgaven, om op die manier de elektriciteits- en gasrekeningen te kunnen betalen.

Twee vragen wil ik hier onderzoeken. Eén: wie moet dat betalen? Anders uitgedrukt: wie zal de last van de dure energie op zich moeten nemen? Twee: hoe kunnen de peperdure energierekeningen van de gezinnen verminderd worden? Dit is de vraag van de methode om de last te verminderen.

Wie moet betalen? Het is de vraag over de verdeling van de lasten. De stijging van de gas- en elektriciteitsprijzen heeft belangrijke verdelingseffecten. Voor de producenten van gas (de Russen, de sjeiks in het Midden-Oosten, de Amerikaanse producenten van schaliegas) valt een grote hoeveelheid manna uit de hemel. Maar ook de binnenlandse producenten van elektriciteit die geen gebruik maken van gas (de eigenaars van kerncentrales, windmolenparken) maken plots buitengewoon veel winst omdat de elektriciteitsprijzen fors zijn gestegen terwijl hun kosten constant zijn gebleven.

Het zijn op dit ogenblik gebruikers van gas en elektriciteit die de rekening betalen. En die rekening is peperduur, niet alleen voor de gezinnen maar ook voor de bedrijven die afhankelijk zijn van gas en elektriciteit.

Het is duidelijk dat die herverdeling ten voordele van gas- en elektriciteitsproducenten niet ‘verdiend’ is. De producenten kregen massaal veel geld in de schoot geworpen zonder dat ze daarvoor iets hebben moeten doen. De gebruikers betalen het gelag van dit rad van fortuin. Deze onverdiende herverdeling creëert het sterkste argument om door overheidsactie die arbitraire herverdeling ongedaan te maken.

Het is duidelijk dat de overheid dit probleem slechts partieel kan oplossen. De Belgische overheid kan de buitenlandse gasproducenten niet betrekken in een poging om de perverse herverdeling te corrigeren. Maar ze kan dit wel doen met de binnenlandse producenten van elektriciteit.

Gebruikers compenseren

Hoe kan de overheid dat organiseren? Dat is de tweede vraag. Idealiter zou de overheid die Belgische producenten van elektriciteit moeten belasten om op die manier de extra-winsten weg te werken. De opbrengst van die belasting moet dan getransfereerd worden naar de gebruikers om hen te compenseren voor het verlies aan welvaart ten gevolge van de prijsstijgingen.

Zal dat volstaan om iedereen te compenseren? Waarschijnlijk niet. Een groot deel van de hoge energieprijzen gaat naar de buitenlandse producenten. Dat leidt tot een verarming van België die door de Belgische overheid niet gecompenseerd kan worden. Er is wel wat soelaas. De Belgische overheid profiteert zelf ook van de hoge gas- en elektriciteitsprijzen door het feit dat de btw-ontvangsten stijgen. Die extra ontvangsten kan de overheid gebruiken in de transferoperatie ten gunste van de gebruikers.

Maar ook dat zal niet volstaan om iedereen te compenseren. Vandaar dat keuzes gemaakt moeten worden. Moet de overheid alleen transfers doen (in de vorm van ecocheques bijvoorbeeld) naar de gezinnen met de laagste inkomens? Vanuit rechtvaardigheidsoverwegingen lijkt het antwoord positief. Maar wat zijn lage inkomens? De laagste 20 procent? Of de laagste 50 procent zoals door sommigen werd voorgesteld? Moeilijke vragen die alleen opgelost kunnen worden door de budgettaire implicaties mede in de analyse te betrekken.

Het voordeel van deze aanpak is dat hij rechtvaardigheid en efficiëntie verzoent – altijd een moeilijke oefening. De transfer van de belastingopbrengsten naar de gebruikers laat de hoge prijzen onaangeroerd en bewaart een sterke stimulans om het gebruik van energie te verminderen, zo broodnodig om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Tegelijk corrigeert deze maatregel de onrechtvaardige herverdeling die tot stand is gekomen door de prijsstijgingen van gas en elektriciteit.

Sommigen stellen voor om de btw op gas en elektriciteit te verlagen. Dat is volgens mij, en mijn collega Gert Peersman van de UGent, geen goede oplossing. Een dergelijke aanpak verzoent efficiëntie niet met rechtvaardigheid. Hij doet de prijzen dalen en vermindert dus de prikkels om zuinig om te springen met energie. Bovendien compenseert een btw-verlaging iedereen, ook de gezinnen die een dergelijke compensatie niet echt nodig hebben en die meestal door de loonindexering reeds voldoende compensatie verkrijgen. Niet doen dus. Het is geen slimme maatregel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234