Vrijdag 04/12/2020

OpiniePeter Vermeersch

Hoe ver kunnen de leiders van Hongarije en Polen het nu nog drijven?

Vermeersch: 'De rol van schaamteloze, koppige belager van ‘het grote systeem’ ligt de Hongaarse premier Viktor Orbán wel.'Beeld REUTERS

Peter Vermeersch is hoogleraar politieke wetenschappen aan de KU Leuven, en slavist.

Het is irritant hoog spel: afgelopen maandag hebben Hongarije en Polen de EU-meerjarenbegroting en daarmee ook het coronaherstelfonds geblokkeerd. Ze gaan niet akkoord met de opvatting dat EU-fondsen alleen naar landen kunnen gaan die de rechtsstaat respecteren. Dat soort voorwaardelijkheid ondermijnt de nationale soevereiniteit, vinden ze. Politieke slavernij, noemde Zbigniew Zbioro het, de Poolse minister van Justitie.

Toen de EU nog moest uitbreiden, was het idee dat de nieuwe democratieën van Centraal-Europa stilaan steeds meer zouden lijken op de westerse. Op het pad daar naartoe gebruikte de EU de techniek van de voorwaardelijkheid. Het leek logisch: toetreden mocht pas als aan enkele basisvoorwaarden was voldaan. Nadeel van dit ‘conditionaliteitsbeleid’ was dat het gevoelens van schaamte losweekte in de kandidaat-lidstaten, het gevoel tweederangs te zijn. Centraal-Europese politici maakten handig gebruikt van die frustratie. Premier Viktor Orbán (Fidesz) en partijleider Jaroslaw Kaczynski (Recht en Rechtvaardigheid, PiS) positioneerden zich graag als slachtoffer van de wetten van Brussel, zeker toen Hongarije en Polen eenmaal EU-lid waren en subsidies ontvingen. Ze voerden weerstand op symbolische dossiers maar plukten ondertussen wel de vruchten van hun opportunisme, hebzucht en schaamteloosheid. Corruptie, nepotisme, het muilkorven van de rechterlijke macht, ze raakten ermee weg, zolang hun aanhangers zich maar konden warmen aan die illusie van herwonnen trots.

Hoe ver kunnen ze het nu nog drijven? Eigenlijk is het al te ver gegaan. Het is één ding om in verkiezingscampagnes thema’s als conservatieve waarden, het traumatische verleden en culturele eigenheid te bespelen, een ander is het om daadwerkelijk de nationale bevolking slachtoffer te maken van je persoonlijke drang naar macht. Liever jezelf pijnigen dan een compromis aanvaarden, zo zijn al vaker ongelukken gebeurd in de internationale politiek. Ze hanteren ook een erg particuliere invulling van het begrip soevereiniteit. Naast spierballenpolitiek tegenover de oude EU-lidstaten behelst het kennelijk ook de vrijheid om je eigen rechtsprincipes niet meer hoeven te respecteren. Eventueel verzin je daar ook nog wat linkse samenzweringen en oorlogstaal bij, zoals Tomasz Sakiewicz, redacteur van het PiS-gezinde Gazeta Polska, dat onlangs deed toen hij de EU typeerde als: “Duitsland dat zijn nationale doel nastreeft: het creëren van Lebensraum, niet door militaire verovering maar via politieke, diplomatieke en economische middelen.”

Enfin, te ver dus. Maar is hier, op dit onbekende terrein waar we ons nu bevinden, nog ergens een kentering in zicht? Waar bevindt zich het punt van de Pyrrusoverwinning: die ene gewonnen veldslag in naam van de soevereiniteit die de ondergang zal zijn van het eigen rijk?

Het is onduidelijk waar die zou kunnen liggen voor Orbán. Voor hem past het huidige veto perfect binnen het parcours dat Fidesz sinds 2010 loopt: de middelen van de overheid – EU-fondsen en daarvan afhankelijke contracten en licenties – worden verdeeld onder vertrouwelingen. Dat systeem kan alleen blijven functioneren als nazicht door de EU wordt tegengehouden. Zolang Hongarije lid blijft van de EU kan het die fondsen dan blijven misbruiken. En de rol van schaamteloze, koppige belager van ‘het grote systeem’ ligt Orbán wel.

Maar misschien valt die positie net ietsje eenzamer uit dan hij hoopt. In Polen liggen de zaken namelijk wel erg anders op dit moment. PiS mag er stevig de touwtjes in handen hebben – en zowel de regering als het presidentschap voor zijn rekening nemen – de positie van die partij staat er veel meer onder druk dan die van Fidesz in Hongarije.

Je ziet het aan de protesten van de afgelopen tijd, vooral die tegen het nieuwste (zeer verregaande) abortusbesluit van de regering. Dat waren de grootste betogingen van de afgelopen decennia: honderdduizenden op straat, een ware volkswoede. Een grote meerderheid van de bevolking is niet voor de abortuswet te vinden en de populariteit van PiS is fors gedaald. De crisis in de overheidsfinanciën en de gezondheidszorg zijn maar twee van de andere grote beleidsproblemen waar de huidige regering mee kampt. En de partijdiscipline binnen PiS is lang niet zo groot als die binnen Fidesz. Het ‘rechtse front’ vertoont barsten.

Het is ook te zien aan de diplomatieke correspondentie. De brief van Pools premier Morawiecki aan de EU-regeringsleiders liet alvast ietsje meer ruimte voor onderhandeling. Dat laat vermoeden dat ook het Centraal-Europese front niet zo verenigd is als het eruitziet. Desondanks staat de EU voor een kolossaal vraagstuk.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234