Dinsdag 29/11/2022

ColumnMark Elchardus

Hoe te leven met heel verschillende opvattingen over het leven?

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Zijn bijdrage verschijnt tweewekelijks.

Mark Elchardus

In de oudste juristocratie ter wereld kwam het Hooggerechtshof tot het inzicht dat abortus eigenlijk geen door de grondwet gegarandeerd recht is. De verschillende Amerikaanse staten mogen, als een meerderheid daarvoor kiest, abortus verbieden. “De grondwet vermeldt abortus niet”, luidt het besluit van de rechters, “de grondwet biedt geen basis voor een dergelijk recht”. Dat is net het omgekeerde van het besluit waartoe dat Hooggerechtshof in 1973 kwam, in Roe v. Wade. Toen garandeerde diezelfde grondwet het recht op abortus wel, zelfs tegen de wil van de wetgever in.

Over dergelijke willekeur maakte de specialist in de vergelijkende studie van het recht, Mauro Cappelletti, zich al eerder druk: “Betrekkelijk onverantwoordelijke individuen (de rechters) en groepen (de rechterlijke macht) gieten hun eigen waardenhiërarchieën en persoonlijke voorkeuren in de relatief lege vaten van vage begrippen als vrijheid, gelijkheid, redelijkheid, eerlijkheid…” August Vermeylen zei in 1895 al hetzelfde: “Kennen we dan iets van dat ingewikkeld weefsel van onrechtvaardigheid, door heeren in zwarte en roode rokken bepooteld, uitgerokken, ingetrokken, omgedraaid volgens hun talent en spitsvondigheid.” Afhankelijk van de waardenhiërarchieën van de rechters legt dezelfde grondwet diametraal tegengestelde normen op. Juridische expertise dient enkel om een korte binnenweg te vinden tussen vage tekst en de ideologische voorkeur van de rechter.

Het ongedaan maken van Roe lokte veel en massaal protest uit. Het ontging de meeste commentatoren hoe eigenaardig dat protest eigenlijk is. Sta er even bij stil: mensen staan hun democratische rechten af aan rechters, plaatsen zich gedwee onder de voogdij van die rechters, en lopen dan krijsend door de straten om te protesteren tegen een beslissing van die rechters! Een dolgedraaide wereld is dat.

Het Amerikaanse Hooggerechtshof was in zijn lange geschiedenis zelden progressief. De recente beslissing is geenszins verbazend. Het protest is dat des te meer. Protesteren is een politieke activiteit, zinvol om een politieke beslissing te beïnvloeden. De beslissingen van rechters mogen in principe niet worden beïnvloed. Dat brengt de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in het gedrang. Dat is toch het verhaal dat we geregeld en op een pedant toontje krijgen voorgeschoteld als we klagen over rechters waarvan de persoonlijke politieke voorkeur de wet en het gezond verstand overschaduwt.

Ik las verschillende journalisten die nu goedkeurend verslag uitbrachten over de verontwaardiging over het arrest van het Amerikaanse Hooggerechtshof. Zij schreven daarover alsof zij wilden meestappen met de betogers. Dezelfde journalisten veroordeelden recent nochtans de politici die klaagden over activistische en wereldvreemde rechters. Onafhankelijkheid van de rechterlijke macht betekent voor hen blijkbaar afhankelijk zijn van de juiste ideologische opstelling. Juristocratie is prima, zolang we gelijk krijgen.

Menselijk leven

De Amerikanen zijn diep verdeeld over wat “menselijk leven” is. Pro-lifers zien foetussen als een onmondige, kwetsbare minderheid, bedreigd door de meerderheid. De rechtsstaat zou hen moeten beschermen. Voor de pro-choice-mensen kan een foetus maar vanaf een aantal weken worden beschouwd als menselijk leven. De twee posities gaan gepaard met uiteenlopende opvatting over menselijke waardigheid. Voor de enen primeert de waardigheid van de vrouw die, binnen bepaalde limieten, moet kunnen beslissen of zij de foetus in haar buik laat groeien, voor de anderen primeert het leven dat groeit en dat boven de wilsbeschikking van de zwangere vrouw staat.

Die posities zijn zo verschillend dat de twee kampen elkaar verschrikkelijke dingen verwijten: verdrukking, bloed en moord. Een leefbaar compromis vinden tussen die botsende opvattingen van waardigheid is een politieke opdracht, niet een beslissing die kan worden overgelaten aan rechters die via een willekeurige interpretatie van een grondwet de ene waardigheid bij het huisvuil zetten en de andere tot recht verheffen.

Afhankelijk van de evolutie van de opvattingen van waardigheid waartoe een gemeenschap is gekomen, zal de meerderheid een bepaalde beslissing nemen en dan zal de meerderheid ook achter die beslissing staan. In werkbare gemeenschappen zal een dergelijke beslissing steunen op compromisvorming, op een poging om de waardigheid van de een voldoende te respecteren, zonder die van de ander al te zeer te kwetsen. Daar komt politiek in de praktijk vaak op neer. ’t Is inderdaad een kunst. Dergelijke beslissingen aan rechters toevertrouwen, leidt er doorgaans toe dat de compromisbereidheid verzwakt en een situatie ontstaat waarin het botsen van opvattingen ontaardt in een strijd op leven en dood.

Hoewel zij op korte termijn waarschijnlijk tot wantoestanden zal leiden, maakt de beslissing van het Hooggerechtshof op de lange termijn vooruitgang mogelijk. De Amerikaanse voor- en tegenstanders van abortus kunnen nu zoeken naar compromissen, naar een meerderheid die het recht verankert in de harten en de geesten van de mensen, niet in de willekeur van negen rechters. Wereldwijd is de tijd rijp om recht en vrijheid weer te laten leven in onze harten in de plaats van ze te laten bepotelen, uitrekken, intrekken en omdraaien door “heeren in zwarte en roode rokken”.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234