Vrijdag 20/09/2019
Beeld EPA

Opinie Amazonewoud

Hoe Europa ‘de longen van de wereld’ zuurstof kan geven

Elke Verhaeghe (onderzoeker Centrum voor EU Studies, UGent en UNU-CRIS) en Marjolein Derous (onderzoeker Centrum voor EU Studies, UGent)

Als het Amazonewoud in brand staat, wordt Europa wakker. Het lijkt er echter op dat de Europese Unie zich al lang heeft overslapen als het op ontbossing aankomt. Haar geld en markttoegang voelen als druppels op een hete plaat en symboliseren de schijnbare limieten aan de impact en rijkwijdte van de EU.

Europa en Brazilië bevinden zich in een potje armworstelen. Sinds #prayforAmazonia lopen de Europese leiders elkaar voor de voeten om te reageren. Frankrijk en Ierland gaven aan dat ze het Mercosur-handelsakkoord tussen de EU en Brazilië, Argentinië, Paraguay and Uruguay zouden gaan dwarsbomen bij blijvende inactie van Bolsonaro. Daarna voerden ook Macron en Merkel de druk op door op te roepen tot een crisisoverleg over het Amazonwoud op de G7. Het voorgestelde steunpakket (20 miljoen dollar) heeft de Braziliaanse president niet willen ontvangen en het conflict wordt dieper en persoonlijker.

Groene bossen: white man’s burden?

De branden in het Amazonewoud zijn nu high politics en plaatsen vraagtekens bij de mogelijk rol van de Europese Unie daarbij. Bolsonaro tweette een verhaal bijeen van Westerse bemoeienis en neokolonialisme. De G7 toont volgens hem een ‘misplaatste koloniale denkwijze’ door het miskennen van de soevereiniteit van Brazilië. Het Amazonewoud is volgens Bolsonaro geen mondiaal publiek goed maar de manifestatie van de potentie van een nieuw Brazilië.

In tijden van klimaatopwarming en een drastisch biodiversiteitsverlies voelt zo’n interpretatie wel erg ongemakkelijk. Het is echter geen unieke uitspatting van Trump light maar een argument waar de EU meer en meer rekening mee moet houden. Het debat rond palmolie met landen zoals Maleisië en Indonesië loopt langs gelijkaardige lijnen. De pogingen van de EU om palmolie uit te sluiten als toepassing voor biobrandstof werden met intense kritiek en beschuldigingen van ‘modern kolonialisme’ ontvangen. Ondertussen maken de twee landen plannen om een zaak aan te spannen bij de Wereldhandelsorganisatie tegen de vermeende EU-discriminatie van hun producten.

Deze strijd tussen natuurbehoud en het recht op exploitatie is oud en bijzonder gevoelig, niet het minste door de rol die het Westen zelf heeft gespeeld in natuurvernieling. Historisch gezien heeft Europese kolonisatie en gerelateerde exploitatie op veel plaatsen een bijzonder grote impact gehad op de staat van de natuur. In veel gevallen werden bestaande, lokale tradities om natuur op een duurzame manier te beheren ontworteld om baan te maken voor een ‘moderne’ economie. Ironisch genoeg waren het vervolgens vaak diezelfde kolonisten die tot het inzicht kwamen dat natuur beschermd diende te worden – vaak zonder rekening te houden met nieuw ontstane economische dynamieken en ten koste van de lokale bevolking.

Welke rol voor Europa?

Het is duidelijk dat in tijden van veranderende mondiale machtsverhoudingen de Europese pogingen om anderen het duurzame gedachtegoed bij te brengen en bossen te redden van de ondergang niet meer door alle spelers als legitiem worden ervaren. Dat neemt niet weg dat EU een verantwoordelijkheid heeft in het verhaal. Maar daarvoor moet ze wel in eigen boezem durven kijken.

Ten eerste komt nu vooral het Europese handelsbeleid onder de aandacht. Het Mercosur-akkoord werd bij het afsluiten van de onderhandelingen al terecht genoemd als een legitimatie voor Bolsonaro en een extra motor voor ontbossing. Het akkoord was een feestelijke afsluiter van de Commissie Juncker na meer dan 20 jaar onderhandelen. Het verder afhandelen van de handelsdeal wordt in het licht van de recente gebeurtenissen een intense reflectie wat de EU kan en wil opgeven: markttoegang voor wagens of de zelf-verklaarde reputatie als duurzaamheidskampioen? Die reflectie is er een die in een ideaal scenario ons als EU burgers betrekt.

Ten tweede moet de nieuwe Europese Commissie onder leiding van mevrouw von der Leyen gaan nadenken over hoe ze haar eigen Deforestation Action Plan in de praktijk wil brengen. De debatten over de impact van EU handelsakkoorden, de afweging van de effecten van ontwikkelingshulp en hoe de EU kan investeren in R&D om ontbossing tegen te gaan, vinden we daar al terug. Daarenboven zet het plan de deur open om echt te gaan reflecteren over de impact van EU consumptie en onze vraag naar tropisch hout, maar ook palmolie, vlees en soya. We mogen van onze Europarlementsleden verwachten dat ze de inkomende Commissie een scherp mondeling examen hierover presenteren.

Het lijkt er dus op dat we van de EU op korte termijn geen magische oplossingen moeten verwachten om het Amazonewoud te ‘redden’. Dat wil niet zeggen dat ze kan afzien van haar verantwoordelijkheid. De nieuwe Commissie zal die verantwoordelijkheid moeten omzetten in ademruimte voor de ‘longen van de wereld’ door haar handelsprioriteiten te overwegen en haar eigen plannen in beleid om te zetten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234