Zondag 21/04/2019

Opinie

Hoe Etienne Vermeersch jongeren kan blijven inspireren

Tinneke Beeckman. Beeld Karoly Effenberger

Tinneke Beeckman is filosofe en schrijfster.

Etienne Vermeersch steunde de betogende klimaatjongeren in Brussel. Eigenlijk hoeft dat niet te verbazen: zijn hele leven stond hij als progressief bekend. Wat kan hij nog betekenen voor progressieve jongeren? Hier zijn vijf suggesties.

Vrijheid van denken en spreken is een belangrijk deel van Vermeersch’ erfenis. Vlaanderen kende een autoritaire, patriarchale traditie, vanuit zijn katholieke verleden. Die verdwijnt stilaan. Maar er wonen in Vlaanderen ook mensen die evengoed patriarchale culturen gewend zijn. In zo’n cultuur debatteren mensen weinig. Ze hebben zich de autoriteitsargumenten van hun leiders – politiek, cultureel of religieus – eigen gemaakt. Bijgevolg voelen ze zich snel aangevallen wanneer ze worden tegengesproken. Wat je dan niet mag doen, is toegeven aan het adagium dat je niemand mag kwetsen of beledigen. Integendeel, juist dan is redelijk debat nodig. Vermeersch toonde dat redelijke argumenten helpen om conflicten te vermijden. De noodzaak om te denken, om tegenstand te aanvaarden en kritiek te incasseren heeft hij in de praktijk gebracht. Deze vorm van emancipatie is nog altijd nodig.

Vermeersch deed ook onbeschroomd een beroep op de waarheid wanneer hij anderen intellectueel oneerlijk vond. Dan schreef hij plechtige zinnen zoals ‘wil meneer x eens de feiten op tafel leggen’, of ‘ de waarheid heeft haar rechten’, of ‘alles wat mevrouw y zegt, is in strijd met de waarheid’. Heerlijk. Vermeersch was niet vatbaar voor de gedachte dat de waarheid niet bestond of dat elke mens zowat zijn eigen waarheid had. Daarmee leek hij ouderwets, maar hij was zijn tijd ver vooruit: de hele discussie over de gevaren van een post-truth-tijdperk (waarin politici ongegeneerd liegen, voordien schaamden ze zich nog) heeft aangetoond dat feiten, bewijzen, argumenten cruciaal zijn om kwesties te beslechten. Anders is een democratisch georganiseerd meningsverschil niet meer mogelijk.

Lijden bestrijden

Progressief zijn betekent het belang van groei herijken. Een economie mag niet alleen in functie staan van groeimaximalisatie. In een interview dat Vermeersch aan De Tijd gaf in 2013 (samen met mij), vergelijkt hij de economie met een piramidespel: “Deelnemers overtuigen anderen om mee te doen, waarbij de bijdrage van de nieuwkomers wordt uitbetaald aan de vorige deelnemers. Iedereen wint, op voorwaarde dat er telkens meer deelnemers bijkomen, waardoor meer kan worden geproduceerd, en dan meer geconsumeerd. Maar de piramide kan zich niet oneindig uitbreiden. Het systeem teert op grondstoffen die in snel tempo op geraken. Het produceert afval, maar de afvalbakken – bodem, rivieren, zeeën en lucht – lopen vol.” Kunnen de wetenschappen alle milieuproblemen, ook van kernafval oplossen? In datzelfde interview waarschuwt Vermeersch voor ‘blind vooruitgangsoptimisme’, dat hij even gevaarlijk acht als ‘blind pessimisme’. Wat ook niet helpt, is fatalisme.

Voor Vermeersch stond (menselijk) lijden bestrijden centraal. Dat vraagt empathie met de zwakkeren, en de bereidheid hen te beschermen. Vermeersch citeerde vaak de prachtige zin van de sociaal voelende priester Lacordaire: “Wanneer het gaat tussen de sterke en de zwakke, tussen de rijke en de arme, tussen de meester en de dienaar, dan is het de vrijheid die onderdrukt, en de wet die bevrijdt.” Kortom, voor de zwaksten in de samenleving werken wetten bevrijdend. Die boodschap blijft enorm relevant in een geglobaliseerde wereld. Dat bredere perspectief is ook nodig, want we leven in een ‘ik’-cultuur; alsof het leven geslaagd is wanneer jij je dromen kan waarmaken. Voor Vermeersch hoorde sociale vooruitgang ook tot zijn droom. Hij was een toonbeeld van maatschappelijk engagement.

Tot slot geloofde Vermeersch niet in heilige huisjes. Elk idee mag kritisch worden bekeken. Dit is de belangrijkste pijler van de Verlichting: durf te denken! Welk onderwerp taboe is, verschilt natuurlijk doorheen de tijd. Een taboe kan godsdienstig geïnspireerd zijn. Maar dat hoeft niet. De laatste jaren verdedigde Vermeersch het recht om vrij over de Belgische staat te denken: wie meer zelfstandigheid voor Vlaanderen bepleit, is niet per definitie antidemocratisch of immoreel. Dat botste met de toenmalige tijdgeest: wie in Vlaanderen solidair wilde heten, moest de Belgische gang van zaken ondersteunen. Vermeersch gooide die denkwijze overhoop.

Met Vermeersch kan je het inhoudelijk vaak oneens zijn. Maar de wijze waarop hij het debat opentrok, en zich van de tegenstand niks aantrok, getuigt wel van een uitzonderlijk vrije geest. Hopelijk kan die daadkracht nog veel jongeren inspireren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.