Dinsdag 19/11/2019

Opinie

Het zit in de geest van de mens om nare herinneringen om te zetten in schoonheid, in hoop

Kader Abdolah. Beeld Hollandse Hoogte / Jan Boeve

Kader Abdolah is schrijver. Gisteren sprak hij in Ieper de elfnovemberlezing uit.

Hoe gaan we om met de herinneringen van een gewelddadig conflict? Wat is de impact daarvan op een menselijk leven? Het was de vraag waarover ik gisteren in Ieper een lezing gaf, tijdens de herdenking van de Eerste Wereldoorlog. Deze werd gezien als een zinloze en absurde oorlog. Hierover zijn duizenden boeken geschreven. Daar ben ik het mee eens maar daar wil ik het niet over hebben. 

De organisatie van de herdenking had wel indirect benadrukt dat ze door mij als spreker een persoonlijke en vooral Oosterse blik op het onderwerp wilden werpen. Dan besloot ik dat ik het tijdens de lezing over de rol en plicht van schrijvers, schilders en vooral de nobele denkers wilde hebben; eigenlijk over de kracht van verbeelding. Zij gebruikten hun verbeelding om de ellende en het verdriet en de pijn om te zetten in een nieuwe kracht, in een onuitputtelijke bron van energie. En naar nieuwe uitzichten.

Misdaden van de farao

Ik noem een paar historische en religieuze voorbeelden. Neem Mozes, en de gewelddadige misdaden van de farao die opdracht gaf de pasgeboren jongens van de Joden te doden. De daadwerkelijke ellende is bekend. De Joden hebben enorm geleden. Opeens komen er nobele verhalenvertellers en ze zetten een tekst op papier, waarmee ze met de kracht van hun verbeelding de ellende omzetten in nieuwe uitzichten. De moeder van Mozes zet hem in een mand. De mand komt juist bij de farao terecht en Mozes wordt later de leider en bevrijder van de Joden. Er is oorlog. Mozes en zijn aanhang komen bij de Rode Zee terecht. Maar opeens werd de zee geopend. Mozes wees met zijn vinger naar een nieuw uitzicht: het beloofde land.

Neem Jezus. Er is een enorm conflict tussen hem en de gevestigde orde. Jezus wordt gearresteerd, gekruisigd en belandde in het graf met een zware steen erop. Dit leek het eindpunt van zijn strijd. En dan blijven de pijnlijke herinneringen, en verdriet en teleurstelling. Maar opeens komen de nobele verhalenvertellers. En de steen van zijn graf werd opzijgeschoven, Jezus stijgt naar de hemel en komt in de gedaante van God terug op de aarde. Er komt een Bijbel tot stand, nieuwe uitzichten: een nieuwe beschaving.

Om nog een duidelijke Oosterse blik op het onderwerp te werpen neem ik Mohammed de profeet als voorbeeld. De Mohammedanen vielen met hun nieuwe boek de Koran het oude Perzische rijk binnen. Ze vernielden alles en onthoofden duizenden om de bevolking tot bekering te dwingen. Driehonderd jaar verzet aan de kant van de Perzen, driehonderd jaar ellende en vreselijke herinneringen aan die invasie. Maar om de ellende om te zetten in nieuwe uitzichten en een nieuw pad, hebben ze de geest van de Koran in hun taal en literatuur opgenomen en zo kwamen ze met nieuwe meesterlijke boeken. De geschiedenis bracht grote klassiekers als Hafez, Saadi, Rumi, Ferdowsi en Omar Khayyam. En ook om niet te vergeten en goed te onthouden kwamen ze met een nieuwe wereldliteratuur en dat waren de vertellingen van Duizend-en-een-nacht.

Uitzicht in uitzichtloze conflicten

De oorlogen zijn er altijd geweest en zo te zien is er nog lang geen einde in zicht. Onderdrukking is er altijd geweest en dit is blijkbaar niet zo gauw voorbij. Maar de mens is nooit blijven hangen in zulke ellendige gebeurtenissen in het verleden. Het zit in de geest van de mens om die nare herinneringen om te zetten in schoonheid, in hoop. Om een recent voorbeeld te geven: ik had laatst een lezing in België samen met een Palestijnse dichter die in een vluchtelingenkamp in Syrië geboren was. Een man van boven de dertig. Ik dacht ‘God, hij wil het straks over zoveel ellende hebben’. Maar ik trilde van geluk door zijn verbeeldingskracht, hoe hij zijn haast dodelijke herinneringen in schoonheid omzette en hoe hij een uitzicht bood in die uitzichtloze conflicten. Het was iets wat ik nodig had.

Omdat men mij gevraagd heeft om toch over mijn eigen persoonlijke ervaring te schrijven: ik vluchtte weg. Uit een oorlog en belandde met ellendige herinneringen van geëxecuteerde kameraden in de Lage Landen. En ik pakte de taal van Elsschot en ik las Het Verdriet van België van Hugo Claus om mijn eigen verdriet om te smeden tot literatuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234