Zaterdag 28/11/2020

OpinieBram Vervliet

Het probleem met de coronacijfers: ze lokken te weinig angst uit

Beeld Aurélie Geurts

Bram Vervliet is hoofddocent Psychologie aan de KU Leuven.

Mattias Desmet, professor in de psychoanalyse aan de Universiteit van Gent, vindt dat we massaal in de greep zitten van angst. Onlangs nog beweerde hij in het online praatprogramma De nieuwe wereld dat we collectief verblind zijn door een virusje dat onze ergste angsten aanwakkert, waardoor we niet meer helder denken en voortdurend irrationele beslissingen nemen. Aan het aantal views te zien, bereikt zijn betoog een grote groep mensen. Maar wetenschappelijk is het allerminst.

Volgens hem dienen de corona-maatregelen enkel om onze eigen angst te beteugelen. Voor de rest zijn ze volstrekt overbodig en brengen ze zelfs schade toe. Al die social distancing, dat handen wassen, en dat bijzetten van ziekenhuisbedden is toch echt iets voor angsthazen! Volgens Desmet is het virus immers veel minder gevaarlijk dan we denken. Om dit te staven veegt hij de brede wetenschappelijke consensus van tafel en tovert hij wat snelle statistiekjes uit zijn hoed. Het is maar een griepje, meneer!

Nee, volgens Desmet moeten we vooral beducht zijn voor onze eigen angst, die is véél gevaarlijker dan het virus zelf. Angst doodt! Hiervoor haalt hij schimmige anekdotes aan van sjamanen die iemand met een staf aantikten waarna die enkele uren later pardoes van angst dood vielen. Werkelijk? Ik doe al 20 jaar onderzoek naar angst, maar zulke onzin heb ik nog nooit gehoord.

En het wordt heel diepzinnig als hij stelt dat we een massapsychose beleven, een collectieve angst, waarbij we gehypnotiseerd naar een virus staren: een virus dat de diepe malaise van onze hedendaagse maatschappij aan zich bindt, waardoor we bang zijn van het virus in plaats van ons zorgen te moeten maken over onze manier van leven. Klinkt mysterieus, en dat is het ook: er is namelijk niets van aan.

Angst is niet mysterieuzer dan honger of dorst. Het is gewoon wat het is: een emotionele reactie bij dreiging. Wetenschappelijk onderzoek heeft overduidelijk aangetoond dat angst in de meeste gevallen terecht is en een heel belangrijke functie heeft: ze motiveert ons om actie te ondernemen en de dreiging onder handen te nemen. Zonder angst was onze soort al lang geleden opgehouden te bestaan.

Technisch gezien maken we een onderscheid tussen angst en vrees. Angst ervaren we wanneer een dreiging nog veraf is, of onduidelijk, onzeker. We zijn dan op onze hoede en houden alles goed in de gaten. We zetten onze zintuigen op scherp en overdenken de situatie. Als de dreiging naderbij komt dan verandert angst in vrees. Dan maakt het lichaam zich klaar voor actie: vechten of vluchten. Het stresssysteem wordt geactiveerd en de aandacht is nu heel specifiek gericht op het gevaar. Volgens Desmet gaan hier allerlei mysterieuze processen achter schuil, maar dat is niet zo. We weten heel precies wélke omstandigheden angst en vrees uitlokken en hoe ze te meten. Sterker nog: we weten welke hersengebieden verantwoordelijk zijn voor angst en vrees (de bed nucleus van de stria terminales voor angst en de amygdala voor vrees). Hoe meer we te weten komen, hoe minder mysterie er over blijft.

Natuurlijk zijn onze angsten ingebed in de huidige wereld waarin we leven. Wij hoeven niet langer bang te zijn van roofdieren, we zijn bang van dingen die ons vandaag kunnen bedreigen. Zo treedt ons angstsysteem in werking wanneer we op een aanrijding afstevenen, of wanneer we nagelbijtend de resultaten van een examen afwachten. De situaties zijn anders, het mechanisme is hetzelfde.

En ja: soms komt ons angstgevoel niet helemaal overeen met het werkelijke niveau van dreiging. Denk maar aan de angst die een terreuraanslag bij vele mensen uitlokt. Die is overdreven omdat het gevaar van terreur extreem klein is. Als je de statistieken van doodsoorzaken vergelijkt dan bengelt terreur ergens helemaal onderaan. Maar beelden van terreur zijn zo intens dat ze toch angst inboezemen. We zijn niet gewend om van cijfertjes bang te worden.

En dat is nu net het probleem met de coronacijfers: ze lokken te weinig angst uit. Je kan ze gemakkelijk van je afzetten. Grafieken zijn abstract. Het zijn geen dwingende beelden van gevaar. Desmet slaat de bal volledig mis: het probleem is niet dat er teveel angst is, er is te weinig angst. Dat wordt met de dag steeds pijnlijker duidelijk.

Ik heb een voorstel voor Desmet: verzamel dagelijks data over het aantal mensen dat sterft aan angst-voor-corona (met of zonder tikje van de staf van een sjamaan) en leg die naast de dagelijkse updates van Sciensano. Misschien helpt dat om uit die slappe onzin te ontwaken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234