Vrijdag 07/10/2022
Anton Jäger. Beeld dm
Anton Jäger.Beeld dm

ColumnAnton Jäger

Het posten van een vlag of het tekenen van een petitie is een goedkoper alternatief voor concrete solidariteitsacties

Anton Jäger is historicus van het politieke denken aan het Leuvense Hoger Instituut voor Wijsbegeerte. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

Anton Jäger

Eind jaren 1920 maakte Oostenrijks schrijver Joseph Roth een reeks reizen door de Sovjet-Unie. Het tijdstip was symbolisch. Tien jaar eerder hadden de bolsjewieken het tsarenregime omvergeworpen en de burgeroorlog gewonnen. Het land begon traag maar gestaag te industrialiseren. Roth begon met goede moed aan zijn reis. Zijn afkeer voor het ancien régime gaf hem ook een instinctieve liefde voor het Sovjet-experiment: het antisemitisme was er officieel verboden, vrouwen ontvingen abortusrechten en de grootgrondbezitters verdwenen. Voormalige leden van de tsarenfamilie moesten nu, tot Roths grote genoegen, “balalaika’s bespelen in Berlijnse nachtclubs”.

Al snel ontdekte de schrijver dat hij een koele minnaar van revolutionair Rusland was. Het Sovjet-regime regeerde over een arm en achtergesteld land. Dat poogde nu met Amerikaanse import zich een weg naar de moderniteit te banen, van tractoren tot luxeartikelen. Iedereen moest natuurlijk “eerbiedig toezien” wat de Russen opgericht hadden op de ruïnes van de oude wereld. Maar de nieuwe wereld die Lenins erfgenamen bouwden was geen paradijs. “We kunnen alles en niets leren van de Russen”, concludeerde Roth.

Roth deed op die reizen niet alleen Russische centrumsteden aan. Zo belandde hij ook in Kiev, waar hij een ware ‘Oekraïnomanie’ detecteerde die onder het vroege communisme was beginnen op te bloeien. Vroeger wisten Duitse lezers niet meer van de Oekraïners dan “dat ze ergens tussen de Kaukasus en de Karpaten woonden”. Nu zwolg Berlijn in “een grotesk Oekraïens operetteleven”. Ook toen hingen er Oekraïense vlaggen uit bij de Europese middenklasse.

Die populariteit was ook een expliciet gevolg van recent Sovjet-beleid. Na de revolutie hadden de bolsjewieken een resem Russische minderheden autonomie beloofd en hun talen en culturen erkend. De tsaren hadden een openlijk autoritaire houding ingenomen bij nationale minderheden. Dat kon het verse Sovjet-regime zich moeilijk permitteren.

Daarmee trachtte Lenin ook de invloed van de zogenaamde Wilson-doctrine tegen te gaan in Oost-Europa, die nieuwe naties onafhankelijkheid beloofde in ruil voor kapitalistische trouw. In de Verenigde Staten werd het idee van zogenaamde affirmative action of positieve discriminatie, waarin minderheden een vaste plaats op bepaalde universiteiten werd gegarandeerd, pas in de jaren 1960 een courante praktijk. In de Sovjet-Unie deed die praktijk al veel vroeger haar intrede.

De lijn met het Russische heden is niet altijd even gemakkelijk te trekken. Poetin heeft herhaaldelijk gesteld dat de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de Oekraïense ‘crisis’ uiteindelijk bij de grondleggers van de Sovjet-Unie ligt. Die besloten om minderheden te pamperen en legden zo de basis voor separatistische verzetsbewegingen. De afkeer geeft ook aan hoe moeilijk het is om het huidige Poetin-regime als verderzetting van het Sovjet-rijk te beschouwen. Ondanks zijn vervormingen had het communisme internationale aantrekkingskracht.

Die internationale uitstraling heeft het huidige Poetin-regime allerminst. In de plaats produceerden de postcommunistische jaren 1990 een grondstoffeneconomie die vooral rond olie draait en oligarchen bevoordeelt. Internationale handel bedrijft het in dollars, die met sancties afgesloten kunnen worden. Als ontwikkelingsmodel is dat voor vele derdewereldlanden allerminst aantrekkelijk.

Roth waarschuwde eind jaren 1920 ook al voor de limieten voor het Oekraïense enthousiasme. Het land gold toen als lichtend voorbeeld voor een westerse middenklasse, die brieven en petities componeerde voor de nieuwe natie. Vandaag heeft het internet de kosten van een dergelijke solidariteit radicaal verlaagd. Het posten van een vlag of het tekenen van een petitie is een goedkoper alternatief voor concrete solidariteitsacties. De contractie van de mediacyclus helpt allerminst bij die reddingsoperaties. Ondertussen gaan de Russische bombardementen door en verzwakt de publieke aandacht.

Roths voorspellingen kregen een grimmige vervulling. Tien jaar later zou Stalin een eind maken aan het Oekraïense experiment en voor radicale russificatie kiezen. Roth zat toen al in Oostende, op de vlucht voor de nazi’s.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234