Donderdag 29/10/2020

OpinieJean Paul Van Bendegem

‘Het is wat het is’: een handig argument of een diepe waarheid?

Jean Paul Van Bendegem.Beeld Thomas Sweertvaegher

Jean Paul Van Bendegem is wiskundige en wetenschapsfilosoof.

Niet zo lang geleden zijn Ignaas Devisch en ikzelf ingegaan op een uitnodiging van Harold Polis om zogenaamde dooddoeners aan een filosofisch onderzoek te onderwerpen. Dat heeft het boek Doordenken over dooddoeners opgeleverd, waarin “Het is wat het is” (HIWHI) uiteraard niet kon ontbreken. Ignaas heeft er zich over ontfermd maar daarover later meer.

Beginnen bij het begin. Een uitspraak zoals HIWHI heeft alle kenmerken van een onweerlegbare uitspraak, een tautologie om een chiquere term te gebruiken. Wat zou haar immers kunnen tegenspreken? Alleen iets dat is wat het niet is, en dat klinkt hopeloos verkeerd. Maar met een tautologie kan je niets aanvangen omdat ze altijd het geval is, ze zegt niets. Waarom dan gebruiken mensen, vooral politici – oud-minister Maggie De Block (Open Vld) onlangs nog in Pano, over de verloren noodvoorraad mondmaskers  te pas en vaker te onpas deze uitdrukking alsof ze iets betekenisvol meedelen? Je kan alleen maar besluiten dat, hoewel ze lijkt op een tautologie, ze toch iets anders zegt. Dit leidt tot een eerste conclusie: de dingen presenteren zich niet altijd zoals ze zijn.

Wat zou HIWHI kunnen betekenen, als ze geen tautologie is? Denk even met mij mee. Hoewel HIWHI in de tegenwoordige tijd is geformuleerd, is het zo dat ze over een ruimere tijdsperiode moet spreken. Want stel je een wereld voor die permanent aan verandering onderhevig is. Dan nog is het zo dat op elk moment de wereld is zoals die is. Dus bedoelen we dat er een of andere vorm van onveranderlijkheid meespeelt doorheen de tijd. Het is niet alleen nu zo maar het was ook zo en het zal ook zo blijven. Zijn de dingen evenwel onveranderlijk dan kan je er ook niets aan veranderen. Om ook hier een chiquere term te gebruiken, de wereld wordt deterministisch, alles komt vast te liggen en leer er maar mee leven. Een tweede ietwat verrassende conclusie: HIWHI is geen tautologie, integendeel, ze zegt iets heel dieps over de structuur van de wereld. Dit roept onvermijdelijk een vervolgvraag op: hoe weten we dit?

Twee mogelijkheden dienen zich aan: ofwel weten we het op praktische grond ofwel op theoretische grond. In het eerste geval hebben we geprobeerd om er iets aan te veranderen maar zijn alle pogingen mislukt, in het tweede geval gaat het om filosofische-ethische beschouwingen die verdedigen dat het juist of goed is om HIWHI te aanvaarden. 

Een politica bedoelt vooral het eerste: spaar jezelf tijd, probeer het niet want het haalt toch niets uit. Of: sorry, je mag mij niets verwijten want er valt echt niets aan te doen. Wat betekent dat zij HIWHI gebruikt om onmacht uit te drukken, een derde zeer verrassende conclusie. Verwachten wij niet dat politici de wereld als fundamenteel veranderlijk zien vermits zij die toch continu anders willen? 

Als ik stel dat politici gaan voor de eerste invulling, dan is de reden dat het tweede geval veel dieper gaat en niet echt compatibel is met het politieke leven. Want wie HIWHI aanvaardt, heeft geen zin om iets te ondernemen, wat in het beste geval een grote rust met zich kan meebrengen. Zowel in de westerse filosofie als daarbuiten wordt deze visie vaak verdedigd. Wie zich, zoals Seneca, een centrale figuur in het stoïcisme, met de dood verzoent omdat het nu eenmaal onveranderlijk deel uitmaakt van het leven, vreest het levenseinde niet meer en kent rust. Je kunt verdergaan en met Spinoza stellen dat een grote vrijheid samengaat met het vastliggen der dingen omdat je je tijd beter kunt besteden aan het doorgronden van die onveranderlijkheid. Of, in de woorden van Ignaas, in de slotzin van zijn behandeling van HIWHI: “Wat is er nu meer bevrijdend dan te zeggen dat het is wat het is en dat je er zelf geen zeggenschap over hebt?” Dit alles leidt tot een vierde conclusie: ofwel dient HIWHI om zich van een zaak af te maken, ofwel gaat het om een filosofisch-ethische levenshouding. Verrassend toch zo’n rijkdom te vinden in zo’n simpele uitspraak.

Nog één ding. Er zit een belangrijke veronderstelling verborgen in het voorgaande die de zaak nog interessanter maakt. Slaat HIWHI ook op onszelf? Ben ikzelf vrij in een wereld die volledig vastligt of lig ikzelf ook vast? Wie het eerste verdedigt, gelooft in de autonomie van de mens, wie het tweede verdedigt, twijfelt aan het bestaan van een vrije wil. 

Dus, eindconclusie, HIWHI is helemaal geen dooddoener-tautologie maar een fundamentele bevraging van wat het is mens te zijn, een zingever dus.

Beeld Photo News
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234