Dinsdag 30/05/2023

OpinieRoger Housen

Het is nog steeds Poetin die de ruimte krijgt militair te provoceren, terwijl het Westen op de rem blijft staan

Roger Housen // Oekraïense soldaten poseren aan de frontlijn nabij Charkiv terwijl ze Russische stellingen onder vuur nemen.  Beeld Stefaan Temmerman / AP
Roger Housen // Oekraïense soldaten poseren aan de frontlijn nabij Charkiv terwijl ze Russische stellingen onder vuur nemen.Beeld Stefaan Temmerman / AP

Roger Housen is kolonel buiten dienst en defensiespecialist. Hij volgt de situatie in Oekraïne al sinds het begin van de invasie op de voet en schreef dit opiniestuk voor De Morgen.

Roger Housen

Elke oorlog begint als een schaakspel, met een dramatische aanval en een verdediging, zo stelt de Amerikaanse schrijver en militair denker Gideon Rose. Als die eerste salvo’s geen beslissende overwinning opleveren, komt de oorlog in een middenfase waarin beide partijen vechten om het overwicht te behalen op het slagveld en in de publieke opinie. In deze fase is geen van de tegenstrevers geïnteresseerd in onderhandelen, omdat ze ieder trachten te winnen of hun situatie op het terrein te versterken, om zo vanuit een sterke positie te kunnen onderhandelen.

Uiteindelijk gaan de strijdende partijen op een gegeven moment de laatste fase in via een van de twee wegen: ofwel keert het tij van de oorlog onomkeerbaar in het voordeel van één kamp, zoals de geallieerde overwinning in 1918 en 1945, ofwel ontstaat een patstelling. Op dat moment komen de tegenstanders in het eindspel en beginnen ze te wedijveren over de definitieve regeling. In het beste geval gaat het om een onderhandelde vrede, zoals tussen Egypte en Israël in 1973, in het slechtste geval om een wankel staakt-het-vuren dat overgaat in een bevroren conflict, zoals in Korea vanaf 1951.

De Oekraïense president Zelensky zei op 14 november dat de bevrijding van Cherson het “begin van het einde” van de oorlog was, erop hintend dat de finale fase, als ze al niet ingezet was, toch dichtbij was. Ik denk dat hij zich schromelijk vergiste, spijtig genoeg.

Na tien maanden zit de oorlog immers nog steeds in de middenfase, waarbij het ernaar uitziet dat beide partijen zich naar een impasse ploeteren. Rusland noch Oekraïne bezit het vermogen om beslissend te winnen, maar evenmin zal geen van beide zich overgeven. Iets wat de Amerikaanse legerbaas generaal Mark Milley reeds stelde in november en wat inmiddels door heel wat westerse regeringsfunctionarissen binnenskamers bevestigd wordt. Het is zoals de periode na het eerste bloedbad in de Eerste Wereldoorlog, waarin onderhandelingen in het belang van eenieder waren, maar zeer moeilijk te accepteren gezien hoeveel bloed er al vergoten was. Vaak gaat in een oorlog de strijd door tot lang voorbij het punt waarop een rationele afweging aangeeft dat hij beëindigd moet worden. Het lijkt erop dat dit in Oekraïne ook het geval gaat zijn.

Want beide tegenstanders hebben nog steeds ambitieuze doelen. Poetin zal de vernedering van een terugtrekking en een totale nederlaag niet accepteren. Hij mikt er bovendien op dat de mobilisatieversterkingen een lenteoffensief mogelijk zullen maken. Rusland heeft nog niet al zijn kruit verschoten, verre van zelfs. Zelensky van zijn kant, die zoveel soldaten en burgers verloren heeft en de helft van zijn land in puin heeft zien schieten, neemt geen genoegen met een halve overwinning.

Diplomatieke formules

De voormalige Amerikaanse onderminister van Defensie Fred Iklé schreef in 2005 het boeiende boek Every War Must End. Aan elke oorlog moet ooit een einde komen, en dat zal ook voor Oekraïne gelden. De kwestie is echter hoe en hoe snel? Misschien komt er een staakt-het-vuren dat Rusland in staat zal stellen op krachten te komen, gevolgd door een bevroren conflict dat nog jaren kan etteren. Misschien blijft de oorlogsgehaktmolen doormalen tot beide kampen onvoldoende jonge mannen hebben om te sneuvelen. Misschien zijn er diplomatieke formules waardoor elke partij kan beweren dat ze haar doelen bereikt heeft. Doch op dit moment is geen van beide kanten er klaar voor. En het ziet er niet naar uit dat dit snel zal veranderen.

Het probleem nu is dat het Westen tevreden lijkt met de status quo en hoopt dat deze volstaat om de Russische agressie te weerstaan. Het is als de dood voor een escalatie of om rechtstreeks bij de oorlog betrokken te worden. VS-president Biden heeft dit overigens bij Zelensky’s bezoek aan Washington nogmaals met zoveel woorden aangegeven: “De VS willen Oekraïne weliswaar helpen zich te verdedigen, maar zij zullen geen wapens sturen die een breder conflict met Rusland zouden kunnen uitlokken.” Rusland en het Westen gedragen zich als een getrouwd koppel waarvan de ene partner geïntimideerd, gepest en lastiggevallen wordt door de andere en hoopt dat het bij boze woorden en het occasioneel gooien met borden zal blijven. Maar tegelijk angstig bidt dat het niet tot fysiek geweld komt.

Anders gesteld: het is nog steeds Poetin die de ruimte krijgt militair te provoceren, terwijl het Westen op de rem blijft staan, als het ware verlamd door angst voor Russische escalatie. Poetin bombardeert routinematig de Oekraïense burgerbevolking omdat hij weet dat hij geen risico op vergelding loopt. In plaats van hier daadwerkelijk iets aan te doen, reageren westerse leiders op elk bombardement met solidariteitsbetuigingen en de belofte “Oekraïne bij te staan zolang dat nodig is”. Dergelijke sentimenten zijn welkom, doch stoppen de Russische oorlogsmachine niet. Na tien maanden oorlog weten we dat holle frasen Poetin alleen maar aanmoedigen om het geweld en de terreur tegen Oekraïense burgers te verdubbelen. Keer op keer hebben we gezien hoe Poetin zijn vernietigingscampagne uitbreidt en vervolgens wacht om de internationale reactie te peilen. Als die uitblijft, zet hij door. Poetin profiteert van de escalatiedominantie omdat het Westen hem dit voordeel gegeven heeft.

Tot luisteren dwingen

Er is nochtans een aanpak mogelijk om deze infernale spiraal te doorbreken. De huidige situatie op het slagveld en de winter bieden hiervoor het ideale moment. Als de westerse leiders een juiste vrede willen, moeten zij hun angst voor Russische escalatie overwinnen. Ze kunnen hierbij inspiratie vinden in het beroemde ‘Long Telegram’ (1946) vanuit Moskou, waarin de Amerikaanse diplomaat George Kennan scheef dat de Sovjet-Unie “ongevoelig was voor de logica van de rede”, maar “zeer gevoelig voor de logica van de macht”. Een vaststelling die 76 jaar later niets aan relevantie ingeboet heeft. Dit betekent dat zij hun bezorgdheid over het provoceren van Poetin opzij moeten zetten en het soort vastberadenheid moeten tonen dat de Russische dictator tot luisteren zal dwingen.

We hebben al voorbeelden dat deze aanpak werkt. Zoals alle pestkoppen maakt Poetin slachtoffers van degenen die hij als zwak beschouwt, maar hij trekt zich terug wanneer hij op kracht stuit. Toen zijn recente nucleaire wapengekletter werd beantwoord met een wereldwijde veroordeling en beloften van “catastrofale gevolgen”, liet hij deze tactiek snel varen. Evenzo krabbelde hij gedwee terug toen zijn dreigende terugtrekking uit de graanexportovereenkomst werd beantwoord door de Turkse vastberadenheid om de zendingen voort te zetten. Poetin beloofde een “nucleaire aanval” ter verdediging van het geannexeerde Cherson en voegde zelfs “Ik bluf niet” toe, maar toen de positie van zijn leger onhoudbaar werd, trok hij zich gewoon terug.

Door westerse ‘strategische dwang’ (strategic coercion) kan de Russische invasie teruggedrongen worden en kan tegelijk voor Poetin een situatie gecreëerd worden waarin het voor hem beter is om niet te escaleren, zonder echter Europese en Amerikaanse boots on the ground te moeten inzetten. Idealiter zou het Westen Oekraïne een meer dan adequate hoeveelheid langeafstandsgeschut moeten geven, waarmee het heel zijn grondgebied kan bestrijken. De NAVO zou haar aanwezigheid in Polen en de Baltische Staten en op de Baltische Zee moeten verdubbelen. Daarnaast zouden de bevroren harde Russische valuta naar het Internationaal Strafhof kunnen getransfereerd worden, waar een fondsenbeheerder de claims van Kiev voor herstelbetalingen zal behandelen. NAVO-eskaders zouden ook een blokkade voor Russische schepen kunnen instellen in de Baltische Zee. Verder kan er gedreigd worden met een no-flyzone boven Oekraïne en de levering van wapens waarmee Kiev de Krim zou kunnen heroveren en de Russische Zwarte Zeevloot zou kunnen uitschakelen.

Geen uitverkoop van Oekraïne

Strategische dwang is niet enkel negatief. Naast de stok moet er ook een wortel zijn, zoals de belofte dat een deel van de sancties opgeheven wordt bij naleving. Er kunnen gesprekken met Rusland in het vooruitzicht gesteld worden over de toekomstige veiligheidsarchitectuur in Europa. Of de toezegging dat Rusland geraadpleegd wordt over NAVO-lidmaatschap van Oekraïne. Een topontmoeting tussen Poetin en Biden om een akkoord te bezegelen is ook een tegemoetkoming. Net zoals het geleidelijk opheffen van reisbeperkingen en deelname aan sportwedstrijden en culturele evenementen. Toekomstige energieopties kunnen later als stimulans aangeboden worden, aangezien Poetin het onaantrekkelijk kan vinden om een vazalstaat van China te worden.

Pragmatisch zijn via strategische dwang betekent geen ‘uitverkoop’ van Oekraïne. Integendeel, het is gewoon een erkenning van de realiteit en de noodzaak om een conflict op te lossen dat ook buiten Oekraïne ernstige gevolgen heeft, zonder dat dit ten koste gaat van de welvaart en de veiligheid van de Oekraïners. Daarenboven biedt deze aanpak een unieke kans om Poetin te verslaan zonder eigen troepen op te offeren. Deze opportuniteit mag niet verloren gaan.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234