Donderdag 30/06/2022

OpinieSebastiaan Van Severen

Het internationaal humanitair recht verkeert in crisis door Poetin, maar Rusland kan zorgen voor herstel

Jonge Oekraïense vluchtelingen in Polen. Beeld Getty Images
Jonge Oekraïense vluchtelingen in Polen.Beeld Getty Images

Sebastiaan Van Severen is onderzoeker internationaal publiekrecht aan de UGent.

Sebastiaan Van Severen

Vladimir Poetin treedt de internationale rechtsregels met voeten, en niet het minst die van het oorlogsrecht. Nochtans kan het internationaal humanitair recht sterker uit dit conflict komen dan het was bij de aanvang.

Ruim 150 jaar geleden vergaderden de wereldgrootmachten op initiatief van tsaar Alexander II in Rusland over het verbod op bepaalde wapens en projectielen in oorlogstijd. Dat was nodig omdat ‘de vooruitgang der beschaving ten gevolge moet hebben het onheil van den oorlog zoveel mogelijk te verminderen’. Oorlog mocht volgens de Verklaring van Sint-Petersburg van 1868 nog louter dienen om de vijandelijke troepen te verzwakken, en meer niet.

In de recente geschiedenis heeft Rusland onrechtmatig stukken territorium afgeknabbeld van Georgië, Oekraïne en Moldavië, met behulp van gekunstelde juridische rechtvaardigingen. Het deelde paspoorten uit om nadien ‘onderdanen in het buitenland te beschermen’ en het organiseerde een nepreferendum in de Krim. Sinds 24 februari is echter alle schijn overboord gegooid en is het internationaal recht voor het Kremlin nog slechts een voorwendsel voor een imperialistische politiek. Het Rusland van Vladimir Poetin ontkent de soevereiniteit en zelfbeschikking van de Oekraïense natie met een manifest illegale veroveringsoorlog.

Op het schaakbord van de macht mag oorlog nog een geopolitiek spel zijn - met pionnen, sancties, grootspraak, en grondgebieden om te verwerven of verliezen - maar voor de mensen buiten de paleispoorten is het bittere ernst. Duizenden Russische soldaten wordt opgedragen het bloed van hun naasten te vergieten. Miljoenen Oekraïense burgers doorstaan doodsangsten, worden omsingeld en belegerd, en zijn het slachtoffer van ogenschijnlijk willekeurige bombardementen.

Poetins invasie van Oekraïne is illegaal, maar zelfs in een illegale oorlog gelden de regels van het internationaal humanitair recht.

Oorlogsrecht voor dummy’s

Het internationaal humanitair recht heeft twee grondregels. Ten eerste moeten de strijdende partijen het onderscheid maken tussen strijdkrachten en niet-strijdkrachten. Burgers, krijgsgevangenen, scholen en ziekenhuizen (en ook kerncentrales!) mogen geen doelwitten zijn bij een aanval. Ten tweede is de keuze van wapens en methoden van oorlogsvoering niet onbeperkt. Gifgas, chemische wapens en brandbommen zijn bijvoorbeeld verboden.

Maar terwijl u dit leest is Oekraïne al ruim een week slachtoffer van verschrikkelijke schendingen van het humanitair recht. Woonwijken worden getroffen door notoir onnauwkeurige Grad-raketten. Een kleuterschool en een ziekenhuis in Okhtyrka werden zondag het doelwit van verboden clustermunitie uit een Uragan-raket. Het centrum van Charkiv, nota bene een overwegend Russischsprekende stad, ligt in puin. De luchtaanval op een kinderziekenhuis in het eveneens zwaar geteisterde Marioepol lokte de voorbije dagen wereldwijd verontwaardiging uit.

Voedselbedeling voor Oekraïense vluchtelingen in Brussel. Beeld Photo News
Voedselbedeling voor Oekraïense vluchtelingen in Brussel.Beeld Photo News

De waarnemer van de recentste wreedheden zou kunnen vermoeden dat pogingen om gewapende conflicten te humaniseren met rechtsregels minder waard zijn dan het papier van de verdragen en protocollen waarop ze gedrukt zijn. Wat zijn we met die edelmoedige intenties als de agressor hiermee wegkomt? Die waarnemer zou daarin weleens gelijk kunnen hebben, tenzij we het moment aangrijpen om het oorlogsrecht te redden, en zelfs te versterken.

Ook deze invasie van Oekraïne komt immers op een dag tot een einde. De daders van willekeurig bloedvergieten en misdaden tegen de mensheid moeten zich dan verantwoorden. Het internationaal humanitair recht kan na deze oorlog herleven, op voorwaarde dat de vervolging van oorlogsmisdadigers correct en rechtvaardig gebeurt. De geschiedenis moeten ons leren dat er geen sprake mag zijn van victor’s justice.

‘Sjto djelat?’

Wat staat er ons dan te doen - of zoals men zich al eeuwen in de Russische literatuur afvraagt: Sjto djelat? Hoe zorgen we ervoor dat het oorlogsrecht alsnog zegeviert? Alles begint bij bewijs. Socialemedianetwerken worden overspoeld met propaganda en desinformatie, maar die netwerken zijn net zo goed een zegen. Gewone mensen kunnen beter dan ooit de gruwel van de oorlog vastleggen terwijl ze plaatsvindt, zoals blijkt uit de beelden vanuit verschillende invalshoeken bij elke raketinslag op een Oekraïense stad. Die beelden worden ook sneller dan ooit geverifieerd of ontkracht met nieuwe technologieën en open-source-onderzoeksmethoden. De censuur van het Russische staatsapparaat kan niet het hele internet afsluiten voor de Russische bevolking, en die keert zich tegen dat zinloze bloedvergieten.

Daarnaast moeten onze diplomaten verontwaardiging omsmeden in actie. Een collectieve en onuitwisbare veroordeling door de hele internationale gemeenschap is nodig om ook staten die afhankelijk zijn van Rusland los te weken van de politieke en economische dwang van het Kremlin. Woensdagavond veroordeelden alvast 141 landen van de Algemene Vergadering van de VN de Russische agressie tegen Oekraïne. Slechts vijf landen stemden tegen en 35 landen onthielden zich. Bovendien hebben al 39 staten de situatie in Oekraïne voorgelegd aan de openbare aanklager van het Internationaal Strafhof in Den Haag.

Dat brengt ons uiteindelijk bij vervolging. Dit is Poetins oorlog, en niet die van de Russische bevolking. Als we dat menen, moeten we onze steun uitspreken voor de duizenden Russen die al dagen op risico van lijf en leden op straat komen tegen de bloedige oorlog van hun regering. Want uiteindelijk is het de Russische bevolking die zal bepalen of de gerechtelijke vervolging voor dit bloedvergieten zal slagen.

Rusland kan opnieuw het land worden dat in 1868 aan de wieg van de humanisering van het oorlogsrecht stond. Rusland moet niet het land zijn dat internationale tribunalen ondermijnt, maar kan weer het land zijn dat zetelde in Neurenberg en Tokio, en dat het Internationaal Strafhof mee oprichtte. Rusland hoeft niet het land te zijn van de straffeloosheid na de slachtpartijen in Tsjetsjenië, maar kan wel het land zijn dat zelf de vervolging van de oorlogsmisdadigers in Oekraïne op zich nam. Dat kan in Den Haag, maar ook in Moskou.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234