Zondag 02/10/2022
Alicja Gescinska. Beeld dm
Alicja Gescinska.Beeld dm

ColumnAlicja Gescinska

Het grootste gevaar voor de democratie zijn gemakzuchtige democraten

Alicja Gescinska is schrijfster en filosofe verbonden aan de Universiteit van Buckingham. Ze is vicevoorzitter van PEN Vlaanderen en VUB Fellow. Haar column verschijnt tweewekelijks.

Alicja Gescinska

De beslissing van het Amerikaanse Hooggerechtshof inzake de abortuswetgeving veroorzaakt grote consternatie. Wie echter verbaasd is over de recente ontwikkelingen, heeft de voorbije jaren liggen dutten. Als je met lucifers speelt, kan het huis wel eens in brand vliegen.

‘Liberal democracy at work.’ Dat vindt de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama over de beslissing van het Hooggerechtshof. Ik sprak Fukuyama eerder deze week naar aanleiding van zijn recentste boek, Het liberalisme en zijn schaduwzijden. Fukuyama behoort al vele jaren tot de crème de la crème van politieke denkers. Dat heeft hij in grote mate te danken aan de foutieve visie die hij begin jaren 90 propageerde over het einde van de geschiedenis. Het communisme is gevallen. De grote ideologische conflicten zijn voorbij. De sociaal-liberale democratie zal wereldwijd zegevieren. Fukuyama kwam daar – een teken van grootmoedigheid en intelligentie – op terug. De ideologische strijd is immers terug van nooit weggeweest en de liberale democratie is allerminst incontournable.

Radicalisering

Het nieuwste boek van Fukuyama biedt weinig originele inzichten, al maakt de laatste bladzijde veel goed. Daar pleit Fukuyama voor een herwaardering van de sofrosune. Sofrosune – matiging, bezonnenheid – was bij de oude Grieken een van vier kardinale deugden (naast wijsheid, moed en rechtvaardigheid). Een politieke herwaardering van de bezonnenheid is nodig om de polarisatie, de radicalisering, de vijandigheid in het politieke discours te bestrijden. Mooi! Maar hoe je dat in de praktijk moet realiseren, daar heeft Fukuyama ook geen antwoord op. De voorbije jaren leren ons dat het met gematigdheid electoraal moeilijk scoren is.

Met meer gematigdheid aan de stuurknoppen en in het debat was de controversiële beslissing van het Hooggerechtshof inderdaad waarschijnlijk niet gevallen. Dat neemt niet weg dat de beslissing op zich vanuit democratisch oogpunt perfect legitiem is. Al is het problematisch, benadrukt ook Fukuyama, om de poten te zagen vanonder een recht dat al bijna vijftig jaar verankerd is. Wanneer een recht zo lang meegaat, is het een intrinsiek deel van het sociaal contract tussen burger en staat. En met veranderingen in dat contract moet je heel voorzichtig zijn.

Falen

Of de beslissing inzake Roe v. Wade eerder een falen van de liberale democratie is dan wel de liberale democratie die haar ding doet, het is alleszins belangrijk om er lessen uit te trekken. De eerste daarvan is: het Trump-tijdperk is nog lang niet voorbij. Niet enkel is Trump al volop bezig met de voorbereidingen voor de volgende verkiezingen. Ook zijn de naweeën van zijn regeerperiode nog sterk voelbaar. En naweeën kunnen erg pijnlijk zijn. Toen Biden de verkiezingen won, slaakten velen een zucht van verlichting. Maar het is naïef om te denken dat met een nieuwe president oude kwalen automatisch verdwijnen. Trump is altijd eerst een symptoom en dan pas een oorzaak van problemen geweest.

Een belangrijke les is ook dat er komaf gemaakt moet worden met een schadelijk fabeltje. Wanneer het over heel polariserende, extreme politici gaat, hoor je vaak: ‘Je moet ze maar eens laten regeren en dan ben je ervan af.’ Zo werkt het niet, en daar zijn talloze voorbeelden van. Wat in een periode van vier of vijf jaar gebeurt, blijft niet beperkt tot die vier of vijf jaar.

De belangrijkste les is deze: vrijheden zijn verworvenheden, geen gegevenheden. En wat moeizaam verworven wordt, kan makkelijk verloren gaan. Het is een intrinsieke zwakte van de liberale democratie dat zij van binnenuit ondermijnd en zelfs ontmanteld kan worden. Wie dat gevaar niet inziet, draagt zelf bij aan de ondergang ervan. De beslissing inzake Roe v. Wade is een cadeau van Trump. Maar rond dat cadeau zit een grote strik; en die is geknoopt door alle democraten die het in 2016 niet nodig vonden om te gaan stemmen, die zich te goed voelden om op Hillary Clinton – ja, met al haar gebreken en al haar ‘schaduwzijden’ – te stemmen, die dachten dat het zo’n vaart niet zou lopen. Je kunt niet zeggen dat je niet wist wat er kon gebeuren. In 2016 was het heel duidelijk waar Trump en Pence voor stonden inzake abortus. Maar dat was niet voldoende voor de democraten die niet op Clinton zijn gaan stemmen. Het grootste gevaar voor de democratie zijn gemakzuchtige democraten, die denken dat de democratie zichzelf wel gewoon in stand houdt, ongeacht of je gaat stemmen of niet.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234