Woensdag 01/04/2020

OpinieSven Biscop

Het coronavirus is vooral voor Xi Jinping een probleem

Chinees president Xi Jinping.Beeld EPA

Prof. dr. Sven Biscop doet aan het Egmont Instituut in Brussel onderzoek naar Europese strategie, waarover hij ook doceert aan de Universiteit Gent. Zijn laatste boek is European Strategy in the 21st Century.

De snelheid en de massieve schaal waarmee China gereageerd heeft op het coronavirus tonen de efficiëntie en de voordelen van het Chinese systeem, zei de directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie, Tedros Adhanom, tijdens een bezoek aan Chinees president Xi Jinping eind januari. Het tegendeel is natuurlijk waar: het is net een voorbeeld van de klassieke nadelen van een autoritair systeem. Uit angst voor zichzelf durft niemand slecht nieuws te melden aan de hiërarchie, tot het probleem ontploft. Dan volgt een overreactie die meestal wel effectief is, maar fijngevoelige zielen willen liever niet weten wat vaak de brutale impact is op het doorsnee individu.

Zal het coronavirus politieke gevolgen hebben?

In de eerste plaats versterkt het de tegenstellingen tussen de verschillende fracties binnen de Chinese Communistische Partij (CCP). Om zichzelf af te schermen, heeft Xi al enkele hooggeplaatste besluitvormers ontslagen en zijn premier Li Keqiang het veld in gestuurd om de crisis te bezweren. Maar de crisis straalt natuurlijk op Xi af; dat krijg je als je jezelf als almachtige leider profileert. Xi heeft vijanden genoeg in de partij, want zijn anticorruptiecampagne heeft veel slachtoffers gemaakt. Bovendien is lang niet iedereen het eens met zijn poging om zichzelf leider voor het leven te maken (in plaats van het maximum van twee termijnen). Als de crisis en met name de economische gevolgen verder uit de hand lopen, kan dat Xi’s tegenstanders versterken en, wie weet, gevolgen hebben voor de opvolging.

Natuurlijk ondermijnt dit ook de legitimiteit van de partij bij de bevolking. Ik spreek de taal niet, dus ik kan me zeker geen China-expert noemen, maar door elk jaar les te geven in Peking heb ik toch enige voeling voor de aspiraties van de grote nieuwe middenklasse waaruit mijn studenten voortkomen. Mensen willen zeker veiligheid en die garandeert het regime ook: je kunt ’s nachts in Peking onbezorgder rondlopen dan in Brussel. Mensen zijn optimistisch over de economie: iedereen verwacht dat het almaar beter zal gaan, voor alle Chinezen, maar het coronavirus kan dat vertragen. Wie het nu al beter heeft, verlangt naar meer levenskwaliteit: een staat die begaan is met voedselveiligheid, met vervuiling enzovoort. Zeker in Peking merk je dat de overheid daar ook meer en meer om geeft. Maar de manier waarop China aanvankelijk met het coronavirus is omgegaan, doet terugdenken aan de ergst excessen van het Mao-regime, waarin er geen enkel respect was voor het leven van het individu.

Kan dit de val van de CCP inluiden? Het lijkt onwaarschijnlijk. Mensen willen tegelijk stabiliteit en de vrees voor chaos als het centrum van de macht wegvalt, heeft diepe historische wortels. Uiteraard weten Chinezen dat hun rechten en vrijheden beperkt zijn in vergelijking met Europa, maar als hun veiligheid en welvaart gewaarborgd worden, lijken ze dat tot op zekere hoogte te aanvaarden. De vraag is of er een grens is aan hoeveel repressie de publieke opinie kan slikken. Mogelijk kan de tendens naar meer autoritarisme, die Xi ingezet heeft, nu weer omgebogen worden, zonder dat dit meteen het einde van de CCP betekent.

Vrijwilligers houden een fietser tegen om zijn temperatuur te meten in de straten van Peking, uit angst voor het coronavirus.Beeld AFP

Een echt democratisch China zit er dus niet meteen in, ook al zou dat het leven van 1,4 miljard Chinezen enorm kunnen verbeteren. Ook Europa en de Verenigde Staten zouden graag een democratisch China zien. Maar we mogen ons geen illusies maken: dit zal geen einde maken aan de rivaliteit tussen de grootmachten. Ook een democratisch China zal een wereldmacht zijn, met enorme economische noden en grote ambities. Het is niet alsof de VS zouden zeggen: oh, China is nu een democratie – gefeliciteerd, dan gaan we de koek nu netjes in tweeën verdelen (niet in drie, want aan de Europese Unie denkt men dan niet in Washington). De VS willen de onbetwiste wereldleider blijven, wie ook de andere spelers zijn.

Het is verkeerd om de wereldpolitiek te zien als een confrontatie tussen de democratie en de dictatuur. De wereldpolitiek draait om staten die hun belangen verdedigen en samenwerken of concurreren met andere staten al naargelang die belangen samenvallen of niet – los van het interne politiek systeem van die anderen. Bovendien: de democratieën doen het niet altijd veel beter wat respect voor het recht betreft. Hoe India zijn provincie Kasjmir behandelt, verschilt niet altijd zoveel van wat China de Oeigoeren in Xinjiang aandoet. China heeft de Zuid-Chinese Zee de facto illegaal militair bezet, maar de wereld is de illegale Amerikaanse invasie van Irak in 2003 nog niet vergeten.

De Europese Unie moet China daarom blijven engageren, zeker nu, en samenwerken waar het kan (doch ook terugduwen waar het moet). Niet in de hoop op een regimewissel, maar wel op een terugkeer naar de vroegere trend, voor Xi aan de macht kwam, van een geleidelijke opening van het systeem.

Sven Biscop.Beeld David Plas
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234