Woensdag 17/07/2019

Opinie

Het centrum wordt gehaat, maar het houdt stand. Hoelang kan dat blijven duren?

Ross Douthat. Beeld rv

Ross Douthat is columnist van The New York Times.

Vorige zondag behaalden de Zweden Democraten, een uiterst rechtse partij met wortels in het fascisme, hun beste verkiezingsscore ooit. Toch haalden de mandarijnen van Europa opgelucht adem, want de rechtse populisten moesten tevreden zijn met 17,6 procent in plaats van de voorspelde 25 procent.

Het feit dat dit resultaat in het zo progressieve Zweden geen alarmsignaal maar een opluchting was, illustreert hoe sterk het populisme in de westerse politiek oprukt en hoe zwak het centrum staat.

De Zweden Democraten hebben genoeg gewonnen om een al aangeslagen Europese elite nerveus te maken, maar te weinig om een coalitie te kunnen afdwingen die hen in de regering zou brengen. De patstelling die zo ontstaat zien we ook in andere landen waar de centrumpartijen achteruitboeren en links of rechts veld wint, maar niet genoeg om te besturen.

Kijk naar Duitsland en Frankrijk, waar Angela Merkel en Emmanuel Macron geïsoleerd staan tussen een woelig rechts en links. (Macron, de grote hoop van de centristen, heeft lagere waarderingscijfers dan Donald Trump.) Of naar het Verenigd Koninkrijk, waar een zwakke centrumrechtse premier, Theresa May, het populisme van rechts probeert af te weren en een linkse populist, Jeremy Corbyn, de degens kruist met het verzwakte centrumlinkse establishment van zijn partij. En in de Verenigde Staten zijn zowel bij de Republikeinen als de Democraten de gematigden het noorden kwijt en kijken ze machteloos toe terwijl hun extreme vleugels de toon zetten.

Echte machtswissel

Door al die verhalen loopt een rode draad: het feit dat alle kiezers die hun geloof in de oude centrumpartijen en het establishment kwijt zijn samen een meerderheid vormen, die een politieke herschikking en echte machtswissel mogelijk zou maken. Het probleem is dat ze allemaal iets anders willen. De een stemt op de groenen of de communisten, de ander op de neofascisten (of de een op Bernie Sanders en Jill Stein, de ander op Donald Trump).

Zo krijg je populistische schokken zoals de brexit en de verkiezing van Trump, en worden figuren als Corbyn en Marine Le Pen of partijen als de Zweden Democraten belangrijke politieke actoren… tot Le Pen in de verkiezingen flopt, de brexit door zijn voormalige tegenstanders in goede banen moet worden geleid en medewerkers van Trump in de krant komen uitleggen hoe ze hem stokken in de wielen steken. Het centrum wordt gehaat, maar het houdt stand.

Hoe lang kan dat blijven duren? Misschien is de huidige patstelling slechts een overgangsfase, tot een groep politici erin slaagt de populistische energie in een programma of een coalitie te kanaliseren die de westerse landen weer bestuurbaar maakt.

Maar het is ook mogelijk dat die overgang nog lang op zich zal laten wachten. Allerlei structurele factoren in de westerse samenlevingen – onze vergrijzende bevolking, onze dure en ingewikkelde welvaartsstaat, onze hysterische mediaomgeving, de ongenaakbaarheid van de Amerikaanse Grondwet, het disfunctionele pseudofederalisme van de Europese Unie – werken samen om ingrijpende hervormingen moeilijker te maken dan in het verleden.

Belegerd establishment

Er zijn genoeg historische precedenten van situaties waarin een systeem generaties lang stagneert, opstanden en hervormingsplannen keer op keer mislukken en een gehate elite zich aan de macht blijft vastklampen.

In een recent essay in American Affairs beschrijft Michael Lind een hedendaagse versie van dat scenario, een westerse toekomst waarin een belegerd establishment 'met zijn quasimonopolie op rijkdom, politieke macht, expertise en de media de veel talrijkere maar politiek zwakkere, werkende klasse onderdrukt'. In dat scenario zouden Noord-Amerika en Europa op Brazilië of Mexico gaan lijken, met nepotistische oligarchieën in enkele grote steden, omsingeld door een verwaarloosd, ontvolkt en misprezen hinterland.

Misschien is onze huidige patstelling het voorspel op een dramatische verandering. Maar hoewel het lijkt dat het Westen op deze manier niet voort kan, is dat lang niet uitgesloten. 

Copyright The New York Times

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden