Maandag 17/06/2019

Opinie Jonathan Holslag

Het begint de kiezer duidelijk te vervelen, al die mannetjes en vrouwtjes zonder eigenschappen

Jonathan Holslag. Beeld Bas Bogaerts

Jonathan Holslag is professor internationale politiek aan de Vrije Universiteit Brussel.

“Europa is terug”, proclameerde Guy Verhofstadt nu de opkomst bij de Europese verkiezingen voor het eerst sinds 1979 is gestegen. Europa trappelt na de recente verkiezingen eigenlijk vooral ter plaatse: een beetje meer rechts, een beetje meer groen en wat gemorrel in het centrum. Je kunt dat positief interpreteren. De Europese democratie werkt: meer mensen zijn gaan stemmen en we hebben ondanks de migratiecrisis geen dijkbreuk van extremisme gezien, althans niet in het Europees Parlement. Gematigd Europa mag het dus nog eens vijf jaar proberen. Maar ook met de nieuwe bemanning dreigt Europa een stuurloos schip te blijven.

Het probleem van Europa is namelijk niet de bemanning of de motor, maar het gebrek aan durf om een nieuwe koers te varen en een heldere bestemming te kiezen. De verwachtingen zijn duidelijk en niet eens verrassend: het behoud van onze welvaart, alsook veiligheid, geborgenheid, duurzaamheid en menselijkheid. Thuis zijn in een groen Europa. We missen evenwel een kapitein met verbeelding en moed om die verwachtingen om te zetten in beleid.

Geen ruggengraat

Een van de verklaringen is dat er een generatie politici zonder ruggengraat lijkt te zijn opgegroeid. Mannen en vrouwen die zich opwerpen als politieke leiders maar op geen enkele manier de hete adem van dictatuur, anarchie en ontbering in de nek voelen – dreigende chaos die staatslui enkele generaties geleden wél scherp hield. Zij bemannen onze democratische structuren, maar bezielen niet. Hun stijl van politiek bedrijven lijkt één lange gezinsuitstap – naar Euro Disney. Beetje fietsen, beetje lopen, beetje dansen, met jasje, zonder dasje. Welgemanierd maar niet erg moedig.

Het begint te kiezer duidelijk te vervelen, al die mannetjes en vrouwtjes zonder eigenschappen. Het politieke schimmenspel in de schaduw van Donald Trump, Vladimir Poetin en Mohammad bin Salman knaagt aan het vertrouwen. Hoe ernstig moet je de stoere teksten van de Europese Commissie aan het adres van China nemen als ze bij de minste opmerking onder tafel duikt? Wie loopt er warm voor de roep om een sociaal Europa als de inspanningen van de Commissie om fiscale dumping te beperken steevast ondermijnd worden door de lidstaten? Wat betekent ‘Wir schaffen das’ als de straten van Napels en Bologna kreunen onder de armoede en de migratie? De Europese politiek is te vaak als een grijs, fluffy dekentje.

De Franse president Emmanuel Macron is en potentiële leider van Europa. Beeld Photo News

We hebben moed nodig. Als we Europa sterker willen maken, zal iemand de bevolking wakker moeten schudden uit haar roes van materialisme en zelfgenoegzaamheid en de lidstaten confronteren met hun kortzichtigheid. Wie zal er uitleggen aan de hoofdsteden dat we Europa pas sterk kunnen maken en de opmars van de dictatuur rondom Europa kunnen stuiten als we stoppen met die dictators via onze gaspijpleidingen, onze olieterminals en containerhavens rijk te maken? Wie zal uitleggen dat we de massamigratie niet zullen beheersen als we de problemen aan de bron in Afrika niet aanpakken? Wie zal uitleggen dat we de export van de radicale Islam niet zullen beteugelen als lidstaten landen als Qatar binnenhalen om gascentrales te bouwen?

Het vraagt moed om eindelijk de economie de nieuwe eeuw binnen te loodsen met een vierde economische revolutie, bedrijven aan te moedigen om te investeren in nieuwe materialen en nieuwe technologieën. Het vraagt moed om een kringloopeconomie te bouwen die ons minder afhankelijk maakt van de grondstoffen van autoritaire landen; om een creatieve economie te stimuleren die onze originaliteit en identiteit versterkt in plaats van Europa te herscheppen in een monocultuur; om een efficiënte economie te creëren die de kosten van vervuiling en marktverstoring beperkt.

Het vraagt nog meer moed om de transitie van de 20ste-eeuwse industrie naar de nieuwe industrie in goede banen te leiden. Een continent laten ontwennen van zijn consumptieverslaving, zand gooien in de lobbymachines van de oude industrie, twijfelachtige handelspartners die met uitbuiting, vervuiling en dictatuur ons positief ondernemerschap fnuiken de wacht aanzeggen: zulke gewaden leg je maar af als je je een betere samenleving kunt verbeelden én weet hoe je daar met een realistisch plan naartoe werkt.

New Deal nodig

Er wacht ons een concurrentieslag met de grootmachten. Om te voorkomen dat die leidt tot een economische kaalslag waarbij een wegwerpeconomie op de arbeidsmarkt ook wegwerpmensen voortbrengt, hebben we niets minder dan een New Deal nodig, een gigantische investering in nieuwe infrastructuur en nieuwe industrie, in grote strategische bedrijven en in kleine firma’s die opnieuw kwaliteitsvolle banen in de kleinere steden brengen. Maar je zwengelt geen investeringen in een betere economie aan zolang we ons geld blijven uitgeven aan de industrie van de vorige eeuw. Een geleidelijke, doch snelle transitie is nodig, waarbij we burgers uitleggen dat als zij een sterke economie willen, zij die ook met hun eigen centen moeten steunen. De standaarden binnen Europa moeten ambitieuzer en we moeten die ook opleggen aan wat we van buiten Europa invoeren. Noem het verlichte economische machtspolitiek: zonder is Europa deze eeuw ten dode opgeschreven.

De rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China over Huawei toont opnieuw het belang van technologische macht aan. Wie de nieuwe technologie domineert, domineert de economie en dus de politieke orde. Europese landen doen het nog behoorlijk, maar laten zich te gemakkelijk knowhow afpakken of hun markt domineren door te dominante multinationals. We moeten zelf meer investeren, maar tezelfdertijd economische spionage aanpakken en giganten als Google, Amazon en Facebook weer op de schaal brengen dat zij de markt niet meer verstoren. Minstens even belangrijk is het ervoor te zorgen dat technologie een middel blijft en niet het doel wordt. Naast STEM-vakken in het onderwijs hebben we tijd nodig om jongeren te laten nadenken over beschaving, over filosofie. De baten van de nieuwe technologie moeten ook eerlijk worden gedeeld: gedaan dus met de belastingontwijking van technologiereuzen.

Frans Timmermans kwam als winnaar uit de Europese verkiezingen in Nederland. Beeld EPA

Trotse steden: dat zou een derde speerpunt moeten zijn. De Europese beschaving is het resultaat van de creatieve spanning tussen steden en regio’s. Er zijn waarden, tradities en stijlen die Europa als geheel onderscheiden van andere regio’s in de wereld. Maar binnen dat gezamenlijke bondgenootschap van cultuur en waarden is het goed op een meer menselijke schaal te blijven streven naar identiteit en geborgenheid: in steden en stadswijken. Dat zijn de echte bouwstenen van Europa. Enerzijds zouden steden opnieuw nadrukkelijker moeten inzetten op wat hen historisch uniek maakt, vanuit hun specifieke geografie en hun natuur, en van daaruit een eigenzinnige bijdrage leveren aan het gemeenschappelijke Europese toekomstproject. Om open, tolerante en gulhartige steden te maken, moet je eerst fiere en geborgen steden en wijken bouwen.

Nieuwe generatie

De Europese Unie heeft een Donald Trump nodig: iemand die eigenzinnig genoeg is om de lobbyisten de wacht aan te zeggen en de kussens op te schudden. Maar dan zonder de wansmakelijkheid van de Amerikaanse president. Europa moet tonen dat echte dapperheid beschaafd is: moedig maar niet overmoedig, patriottisch maar niet protectionistisch, uitgesproken maar niet respectloos. Geen Victor Orbán dus.

Een nieuwe generatie met boegbeelden als Emmanuel Macron en Frans Timmermans kondigt een andere stijl aan, maar durven zijn de oude gevestigde belangen snel genoeg te lossen? Kunnen zij de technocratische grijsheid afschudden, de onvermijdelijke confrontatie aangaan met andere grootmachten en vooral een appel doen aan de burgers, hen uitleggen dat er moeilijke tijden aanbreken, maar dat we met eendracht, solidariteit en overgave dat nieuwe beloofde land kunnen bereiken? Men belooft volle kracht vooruit, maar het anker hangt nog steeds uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden